برنامه‌ریزی و آمایش راهبردهای تحقق شهر شبانه در کلان‌شهر مشهد با تأکید بر شاخص‌های سرزندگی شهری

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

4 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

امروزه به دلیل پیچیدگی­های زندگی شهری و مشکلات روزمره شهرها از جمله: ترافیک و راه­بندان­ها، استفاده از زمان شب به عنوان راهکاری جهت گذران اوقات فراغت و پاسخ به حضور و سرزندگی شهروندان پیشنهاد می‌گردد. هدف این پژوهش برنامه­ریزی و آمایش راهبردهای تحقق شهر شبانه در کلان­شهر مشهد با تأکید بر شاخص‌های سرزندگی شهری است. روش تحقیق استفاده شده در این پژوهش توصیفی-­تحلیلی است. در ابتدا مهم­ترین نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید درخصوص سرزندگی شهری و شهر شبانه با استفاده از مصاحبه با30 نفر از مدیران و کارشناسان سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با مباحث شهری به­دست آمد. سپس با استفاده از مدل SWOT و ANP در نرم­افزار Super Decision به ارزیابی و اولویت­بندی استراتژی‌های حاصله پرداخته شد. یافته‌های پژوهش نشان می­دهد که سه راهبرد: 1- آمایش و بهبود ارتقاء زیرساخت­های موجود در جهت ایجاد خدمات شهری 24 ساعته، 2- طراحی مناسب فضاهای شهری جهت ایجاد شهر ایمن در تمام ساعات شبانه روز به ویژه در محدوده مرکزی شهر 3- نورپردازی مناسب و هدفمند به همراه تزئین اماکن و مسیرهای پیاده­روی جهت حضور شبانه زائرین و مجاورین به عنوان اولویت­های اصلی جهت تحقق شهر شبانه در کلانشهر مشهد انتخاب شدند. باتوجه به امتیازهای نرمال شده، گزینه­های مربوط به راهبرد تدافعی درمجموع با امتیاز 0.377427 بیشترین امتیاز و گزینه‌های مربوط به راهبردهای محافظه‌کارانه، رقابتی و تهاجمی در رتبه‌های بعدی قرار دارند. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که با توجه به ورود میلیونی سالیانه زائرین و حضور بیش از سه میلیون شهروند در این شهر و همچنین دارا بودن عملکردهای تجاری، تفریحی، مذهبی به ویژه حرم مطهر امام­رضا(ع) و سایر کاربری­های شهری، این شهر پتانسیل ایجاد شهر شبانه را دارد و پیشنهاد می­گردد با برنامه‌ریزی مناسب و نظام مدیریتی فعال توجه ویژه­ای به شاخص­های شهر شبانه به­خصوص سیستم حمل و نقلی شبانه­روزی و تأمین امنیت کافی و مناسب جهت حضورپذیری زائرین و مجاورین به­صورت تمام وقت فراهم گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Planning and preparing strategies for the realization of night city in Mashhad metropolis, with emphasis on urban vitality indicators

نویسندگان [English]

  • Reza Samadi 1
  • BaratAli Khakpour 2
  • Mohammad Rahim Rahnama 3
  • Omid Ali Kharazmi 4
1 Department, Shariati School of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Department, Shariati School of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 Department, Shariati School of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
4 Department, Shariati School of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Today, due to the complexity of urban life and everyday problems of cities, including traffic and traffic jams, use of night time is suggested as a way of spending leisure time and responding to the presence and vitality of citizens; therefore, the purpose of this research was to plan and prepare strategies for realizing night city in Mashhad metropolis with an emphasis on urban vitality indicators. The research method used in this research was of descriptive-analytical type. At first, the most important strengths, weaknesses, opportunities and threats related to urban vitality and night city were obtained by completing the questionnaire by 30 managers and experts from organizations and institutions related to urban issues. Then, the strategies were evaluated and prioritized by using SWOT and ANP techniques in Super Decision software. The research findings indicated that the three following strategies were selected as the main priorities for the realization of night city in Mashhad metropolis: 1. Preparation and improvement of existing infrastructure to create 24-hour urban services; 2. Designing suitable urban spaces to create a safe city throughout the day, especially in the central area of the city; and 3. Appropriate and purposeful lighting, along with decorating places and walking paths for the night presence of pilgrims and people. The results of this research showed that, given the annual millionaire entry of pilgrims and the presence of more than three million citizens in the city as well as having commercial, recreational, and religious activities including the holy shrine of Imam Reza (AS) and other urban utilities, this city has the potential of creating a night city. If proper planning and active management system are implemented to create safe spaces and healthy activities in accordance with the needs and values of the community at night, the ground for the presence and vitality of the people in night city will be provided.

کلیدواژه‌ها [English]

  • urban vitality
  • Night city
  • SWOT-ANP model and Mashhad city metropolis
  1. بازرگان، عباس. (1396). روش تحقیق آمیخته: رویکردی برتر برای مطالعات مدیریت. دانش مدیریت.
  2. بمانیان، محمدرضا.‌هادی رضایی‌راد. (1391). بررسی تطبیقی مدل‌های تحلیل­عاملی و دلفی بــا استفـــاده از GIS در تشخیص فرسودگی بافت­های شهری (مطالعه موردی: محله خاک ­سفید منطقه چهار شهر تهران)، نشریه هویت شهر، دوره ششم، شماره یازدهم، تهران.
  3. پاکزاد، جهانشاه. (1382). معیارهای کیفی سنجش فضا، مجلة آبادی، شماره سی و نهم، تهران.
  4. پورمحمدی, محمدرضا. احمد اسدی. (۱۳۹۳). سرزندگی شهری، مفهوم و مؤلفه­های آن، کنفرانس ملی معماری و منظر شهری پایدار، مشهد، مؤسسه بین المللی مطالعات معماری و شهرسازی مهراز شهر. مشهد.
  5. جوادیان کوتنایی، سارا. سعید ملماسی و ندا اورک و جعفر مرشدی. (1393). تدوین الگوی ارزیابی توان اکولوژیک توسعه شهری با بهره­گیری از فرآیند تحلیل
  6. شبکه‌ای (ANP) نمونه موردی: شهرستان ساری، مجله آمایش سرزمین ، دوره ششم، شماره یکم، تهران.
  7. حبیبی، کیومرث. مهین نسترن و مهرداد محمدی. (1395). سنجش و ارزیابی سرزندگی فضاهای عمومی شهری و نقش آن در ارتقای کیفیت زندگی جوانان موردشناسی: خیابان نظر شرقی شهر اصفهان. فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری- منطقه­ای، دوره ششم، شماره نوزدهم، زاهدان.
  8. حسنی، علیرضا. الهه سادات‌هاشمی فدکی. (1392). ایجاد سرزندگی شبانه شهری با رویکرد طراحی فضاهای 24 ساعته، نمونه موردی خیابان آزادشهر مشهد، همایش ملی معماری، شهرسازی و توسعه پایدار با محوریت از معماری بومی تا شهر پایدار، موسسه آموزش عالی خاوران مشهد
  9. خستو، مریم. نوید سعیدی­رضوانی. (1389). عوامل مؤثر بر سرزندگی فضاهای شهری سرزنده با تکیه بر مفهوم (مرکز خرید پیاده)، مجله هویت شهر، دوره چهارم، شماره ششم، تهران.
  10. داداپور، سارا. (1390). معیارهای سرزندگی فضاهای شهری (مطالعه موردی: خیابان ولیعصر تهران)، ویژه‌نامه پیاده­راه، نشریه داخلی سازمان زیباسازی شهر تهران، دوره اول، شماره دوم، تهران.
  11. رضوی­نژاد، مرتضی. (1392). نقش پدافند غیرعامل در مکان یابی و امنیت مراکز انتظامی شهرها (نمونه موردی: مشهد)، طرح پژوهشی در دفتر تحقیقات کاربردی فا.ا خراسان رضوی. مشهد.
  12. رهنما، محمدرحیم. حسین آقاجانی. (1390). مطالعات آمایش استان خراسان رضوی. چاپ اول، مشهد، انتشارات جهاد دانشگاهی.
  13. رهنما، محمدرحیم. براتعلی خاکپور، و غلامرضا عباس‌زاده. (1394). بررسی تأثیر قانون تعاریف محدوده و حریم بر ساختار کالبدی-فضایی آینده شهرها نمونه موردی: شهر مشهد، دو فصلنامه مدیریت شهری، دوره چهاردهم، شماره چهلم، تهران.
  14. زبردست, اسفندیار. (1389). کاربرد فرآیند تحلیل شبکه‏ای (ANP) در برنامه‏ریزی شهری و منطقه‏ای. نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی, دوره دوم، شماره چهل و یکم، تهران.
  15. سایت ایران آنلاین. (1396). زندگی شبانه شهر فرصتی برای جذب گردشگر. بازیابی 22 آبان 1396، ion.ir
  16. سازمان حمل و نقل و ترافیک مشهد، دفتر مطالعات حمل و نقل شهرداری مشهد. 1397. آمارنامه سازمان حمل و نقل ترافیک شهر مشهد، چاپ اول، مشهد.
  17. سایت باشگاه خبرنگاران جوان. (1396). خطوط یک ­و چهار متر و تهران شبانه­روزی می شود. بازیابی ۲۹ مهر ۱۳۹۶، http://www.yjc.ir.
  18. سرایی، محمدحسین. محسن انصاری ارجمند و یعقوب کمائی زاد و محمدجواد خوشچهره. (1395). تحلیل استراتژی‌های توسعه اکوتوریسم پایدار در تفرجگاه­های پیرامون شهری با استفاده از رهیافت تلفیقی SWOT-ANP (مطالعه موردی: تفرجگاه دره کنگ). مجله آمایش جغرافیایی فضا، دوره ششم، شماره بیست ودوم، گرگان.
  19. سعادت­فر، الهام. ساجده سندگل. (۱۳۹۳). بررسی منظر شبانه خیابان امام رضا (ع) با رویکرد ارتقا هویت و با تاکید بر نورپردازی. همایش ملی معماری، شهر سازی و توسعه پایدار، سمپوزیوم پیشرفت‌های علوم و تکنولوژی، مشهد: موسسه آموزش عالی خاوران. اولین دوره، مشهد.
  20. سلطانی, علی. محمدرضا بذرگر و سودابه محمودی. (۱۳۹۳). درآمدی بر نقش سیمای شبانه شهرهای اسلامی- ایرانی در افزایش حضور پذیری فضای شهری، همایش ملی در جستجوی شهر فردا و اکاوی مفاهیم و مصادیق در شهر اسلامی - ایرانی، اولین دوره، شرکت دیبا افق رایا تهران
  21. شالی­امینی، وحید. سعید بهبودیان باجگیران. (۱۳۸۹). معیارهای دستیابی به سرزندگی پایدار در فضاهای عمومی شهرهای جدید با تکیه بر شاخص­های توسعه پایدار (مطالعه موردی شهر جدید گلبهار)، همایش توسعه شهری پایدار، ، قطب علمی توسعه شهری پایدار. اولین دوره، تهران.
  22. شمس­الدینی، علی. زهرا امینی و الناز پیروزی و مریم رضایی. (1395). برنامه‌ریزی راهبردی توسعه­ گردشگری در شهرستان کازرون (با استفاده از تکنیک‌های سوات و باتلر)، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دوره ششم، شماره بیست و دوم، گرگان.
  23. علی­مردانی، مسعود. علی شرقی و نیره مهدنشین. (1395). بررسی نقش امنیت در سرزندگی و حیات شبانه فضاهای عمومی شهری (نمونه موردی: خیابان امام مرند حد فاصل خیابان شهید رنجبری و خیابان هفت تیر)، نشریه تخصصی هنرهای کاربردی، دوره پنجم، شماره بیست و دوم، تهران.
  24. مافی، عزت اله. مهدی، سقایی. (1389). نگاهی به اقتصاد گردشگری در کلانشهر‌ها (مطالعه موردی: کلانشهر مشهد)، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه­ای، دوره سوم، شماره پانزهم، مشهد.
  25. مافی، عزت­اله. مهدی عبداله­زاده. (1396). ارزیابی پایداری اجتماعی کلان­شهر مشهد، مجله پژوهش­های بوم­شناسی شهری، دوره هشتم، شماره پانزدهم، تهران.
  26. محمدپور، زهرا. (۱۳۹۳). تعاملات مردم در فضای شهری سرزنده با تاکید بر زندگی شبانه شهر، کنفرانس ملی شهرسازی، مدیریت شهری و توسعه پایدار، اولین دوره، موسسه ایرانیان، انجمن معماری ایران، تهران.
  27. مدیریت آمار، فناوری و تحلیل اطلاعات شهرداری مشهد (1395). گزیده شاخص­های جمعیتی شهر مشهد، برگرفته از اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن (1395). معاونت برنامه­ریزی و توسعه شهرداری مشهد.
  28. مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن. چاپ اول، تهران، مرکز آمار ایران.
  29. معاونت برنامه ریزی و توسعه شهرداری مشهد. (1397). آمارنامه شهر مشهد. چاپ اول، مشهد
  30. هومن، حیدرعلی. (1385). راهنمای عملی پژوهش کیفی. چاپ اول، تهران، سمت.
  31. Adams, Mags, Gemma Moore, Trevor Cox, Ben Croxford, Mohamed Refaee, and Steve Sharples. (2007). The 24-hour city: residents' sensorial experiences. The Senses and Society, 2: 2.
  32. Amid, Atepheh. (2013). Night, Space and Urban design: Case study of Mashhad, Iran. PhD dissertation. School of Architecture and the Built Environment, University of Westminster.
  33. Carmona, Matthew. (2010). Public places, urban spaces: the dimensions of urban design. New York, Routledge
  34. Cowan, Robert (2005). The dictionary of urbanism, 67. Tisbury, street wise press.
  35. Cozens, Paul M. (2002). Sustainable urban development and crime prevention through environmental design for the British city. Towards an effective urban environmentalism for the 21st century. Cities, 19: 2, United Kingdom.
  36. Ekirch, A. Roger. (2006). At day's close: night in times past. WW Norton & Company.
  37. Eldridge Adam. (2010). The Urban Renaissance and the Nighttime Economy: Who belongs in the City at Night? In: Manzi T, Lucas k, Lloyd-Jones T and Allen J. (eds) Social. sustainability in urban areas communities, connectivity and the urban fabric. London Earthscan,
  38. Ertay, Tijen, Da Ruan, and Umut Rıfat Tuzkaya (2006). Integrating data envelopment analysis and analytic hierarchy for the facility layout design in manufacturing systems. Information Sciences, 176: 3.
  39. García-Melón, Mónica, Tomás Gómez-Navarro, and Silvia Acuña-Dutra. (2012). A combined ANP-delphi approach to evaluate sustainable tourism. Environmental Impact Assessment Review, 15: 34.
  40. Gibson, Christopher R., and Ben Gallan. (2011). New dawn or new dusk? Beyond the binary of day and night, London
  41. Glorieux, Ignace, Inge Mestdag, and Joeri Minnen. (2008). The Coming of the 24-hour Economy? Changing work Schedules in Belgium between 1966 and 1999. Time & Societ, 17: 1.
  42. Görener, Ali. (2012). Comparing AHP and ANP: an application of strategic decisions making in a manufacturing company. International Journal of Business and Social Science, 3: 11, New York.
  43. Heath, Tim. (1997). The twenty‐four hour city concept—A review of initiatives in British cities. Journal of Urban Design, 2: 2, Taylor & Francis.
  44. Hobbs, Dick, Kate O'Brien, and Louise Westmarland. (2007). Connecting the Gendered Door: Women, Violence and Door Work. British Journal of Sociology, Vol 58, No 1, London.
  45. Hollands, Robert, and Paul Chatterton. (2003). Producing nightlife in the new urban entertainment economy: corporatization, branding and market segmentation. International Journal of Urban and Regional Research, 27: 2, London.
  46. Hong, Ong Swee. (2007). Design basis to quality urban lighting masterplan (Doctoral dissertation).
  47. Hubbard Phil. (2013) Carnage! Coming to a town near you? Nightlife, uncivilized behavior and the carnivalesque body. Leisure Studies, 32: 3.
  48. Jharkharia, Sanjay; Shankar, Ravi (2007). "Selection of logistics provider: An analytic network process (ANP)". Omega. 35: 2.
  49. Landry, Charles. (2000). Urban vitality: A new source of urban competitiveness. ARCHIS.
  50. Larice, Michael, and Elizabeth Macdonald, Eds (2013). The urban design reader. Routledge.
  51. Liu, Yu-Yun, and Yin-Hao Chiu. (2017). Evaluation of the Policy of the Creative Industry for Urban Development. Sustainability, 9: 6.
  52. Lovatt, Andrew, ed. (1994). the 24-hour City: Selected Papers from the First National Conference on the Nighttime Economy, Manchester: Manchester Institute of Popular Culture.
  53. Mitsuya, Keiko, and Nakano Sachiko. (2001). Fukyo-shita de Zoka Shita Yushokusha no Shigoto Jikan: 2000-nen Kokumin Seikatsu Jikan Chosa no Kekka Kara. Hoso Kenkyu to Chosa.
  54. Ngesan MR, Karim HA, Zubir SS (2013). Nighttime place identity: the relationship between urban public parks setting and human leisure behavior. WIT Transactions on Ecology and the Environment, 79: N 2.
  55. Palmer, Bryan (2000). Cultures of Darkness: Night Travels in the Histories of Transgression (From Medieval to Modern), New York: Monthly Review Press.
  56. Pan, Jiuping, Yonael Teklu, Saifur Rahman, and Arnulfo de Castro. (2000). An interval-based MADM approach to the identification of candidate alternatives in strategic resource planning. IEEE Transactions on Power Systems, 15: 4.
  57. Petty, Margaret. (2007). Light and the Urban Nightscape. Architectural lighting, 21: 1.
  58. Roberts, Marion, and Adam Eldridge. (2007) Quieter, Safer, and Cheaper: Planning for a More Inclusive Evening and Nighttime Economy. Planning Practice and Research, 22: 2.
  59. Roberts, Marion. (2004). Good practice in managing the evening and late night economy: A literature review from an environmental perspective. London: Office of the Deputy Prime Minister.
  60. Roberts, Marion, and Chris Turner. (2005). Conflicts of Livability in the 24-hour City: Learning from 48 Hours in the Life of London's Soho. Journal of Urban Design, 10: 2.
  61. Rowe, David, and Nathaniel Bavinton. (2011). Tender for the night: After-dark cultural complexities in the nighttime economy. Continuum, 25(6): 811-825.
  62. Rowe, David, and Rob Lynch. (2012). Work and play in the city: some reflections on the nighttime leisure economy of Sydney. Annals of Leisure Research, 15: 2.
  63. Steger, Brigitte, and Lodewijk Brunt (2004). Nighttime and sleep in Asia and the west: exploring the dark side of life. Routledge.

Yüksel, İhsan, and Metin Dagdeviren  (2007). Using the analytic network process (ANP) in a SWOT analysis–A case study for a textile firm. Information Sciences Vol 177, No 16, New York