تحلیل فرآیندهای مورفودینامیکی موثر در عمیق‌شدگی آبراهه‌های جلگه جنوب غربی دریای خزر، مطالعه موردی: رودخانه‌های لیسار، کرگانرود و شفارود در استان گیلان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری ژئومورفولوژی، گروه جغرافیای طبیعی،دانشکده علوم انسانی،دانشگاه تربیت مدرس،تهران،ایران

2 دانشیار ژئومورفولوژی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس

3 استاد ژئومورفولوژی، گروه جغرافیا، دانشگاه تهران

4 استادیار ژئومورفولوژی، گروه جغرافیا، دانشگاه زنجان،

5 کارشناس ارشد هیدروژئومورفولوژی، دانشگاه زنجان

چکیده

با توجه به وقوع همزمان بالاآمدگی البرز و فرونشست صفحه اقیانوسی خزر و تغییرات تراز آب دریای خزر، شرایط پیچیده‌ای را در سطح جلگه از لحاظ رسوبگذاری و حفر مجرا شاهد هستیم. به دلیل مورفولوژی ناهمگون مناطق ساحلی، تأثیر نوسانات دریای خزر در تمام مناطق ساحلی یکسان نیست. مسأله تحقیق آن است که بستر رودخانه­های منتهی به خط ساحلی خزر عمیق­شدگی قابل توجهی را نشان می‌دهد. از جمله هدفهای اصلی این تحقیق، بررسی ارتباط میزان کف‌کنی رودخانه­ها با نوسان‌های آب دریای خزر، مورفوتکتونیک البرز و عوامل انسانی است. برای دستیابی به این هدف از داده‌های دبی و رسوب، نوسان‌های تراز آب، مدل رقومی ارتفاعی منطقه با توان تفکیک 5/12 متر به همراه عکس‌های هوایی، تصاویر گوگل‌ارث، مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی مورد استفاده قرارگرفته است. برای شناخت نحوه عملکرد و میزان اثرگذاری فعالیت‌های نوزمین‌ساخت و تحلیل نیمرخ‌های طولی و عرضی رودخانه‌ها از شاخص‌های ژئومورفیک استفاده شد؛ و به منظور بررسی روند کف‌کنی رودخانه­های مورد مطالعه از کوهستان تا خط ساحل، مقایسه تحلیلی نیمرخ­های طولی و عرضی و مطالعه نمودارهای تاریخی نوسانات آب دریای خزر انجام گرفت و با بهره‌گیری از استدلال استقرائی تحلیل‌ها انجام شد. نتایج حاصل از شاخص‌های مورفوتکتونیک و مشاهدات میدانی و بررسی نیمرخ‌های عرضی رودخانه‌ها، نشان داد که در برخی نیمرخ‌ها علاوه بر بالاآمدگی البرز، سایر عوامل از جمله عامل انسانی و نوسانات دریا و فرونشست تکتونیکی در عمیق‌شدگی بستر رودخانه‌ها نقش داشته‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Morphodynamic Processes in River Incision of Caspian Sea Southwest Plain (: Lisar, Karkanrod and Shafarod rivers in Gilan Province)

نویسندگان [English]

  • zahra hajikarimi 1
  • siavosh shayan 2
  • mojtaba Yamani 3
  • Reza khoshraftar 4
  • hazhir Mohamadi 5
1 Department of Geography , Tarbiat Modares University
2 – Assistant Pro of Geomorphology., Dep. of Physical Geography, Tarbiat Modares University.tehran
3 university of tehran- Faculty of geography
4 Assistant Pro., Dep. of physical Geography, Zanjan University
5 geography,zanjan university
چکیده [English]

One of the effective factors on coastal geomorphology is sea level fluctuations. In addition to sea level fluctuations, the excistence of Khazar fault causes uplifting Alborze Mountains and subsidence of Khazar trench floor. Because of heterogeneous morphology in coastal areas, the influence of sea level fluctuations is not equall in the whole of coastal areas. The study area is located in Gilan province, between eastern longitudes 37°-25ʹ to 38° and northern latitudes 48°- 35ʹ to 49° - 10ʹ The problem of this research is that the floor bed of channels of the west coastlines Caspian Sea show significant river incision(deepening). Rivers hydrodynamic data such as sediment and water discharge, data related to short, medium and long terms changes of sea level Caspian Sea, topography and geology maps, and satellite images are used. Geomorphic indices were used for Analysis of Cross and Longitudinal Profiles and evaluation of the region neotectonic. The aim of this research is identification of geomorphic evidences of sea level changes in the western plain of Caspian sea, survey of relation between incision rivers with sea level oscillations, Alborz morphotectonic and human activities.The result of geomorphic indices, field observation, and cross profiles indicated in some of the profiles in addition to Alborz uplifting, other factors (human activities ,south Caspian basin tectonic subsidence and sea level fluctuations) have an important role in incision of bed rivers. The results would be helpful in coastal management in future.

Keywords: Coastal Geomorphology, Caspian Sea level changes, Morphotectonic, River Incision (Lisar,Karkanrod and Shafarod).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Coastal geomorphology
  • Sea level change
  • Morph-tectonic
  • River Incision
  1. . اسماعیلی، رضا؛ متولی، صدرالدین؛ حسین‌زاده، محمدمهدی. 1391. بررسی اثرات مورفوتکتونیک در نیمرخ طولی رودخانه‌‌ واز؛ البرز شمالی، استان مازندران، فصلنامه پژوهش‌های ژئومورفولوژیکی کمّی، سال اول، شماره‌ 3، صص 101-114

    2. اسمعیلی‌ورکی، مهدی؛ حسن‌نژاد‌شریفی، فرزام؛ سعادتی،سیده سمیرا.  1392. بررسی تأثیر برداشت مصالح (شن و ماسه) از بستر رودخانه‌ها، مطالعه‌ موردی: رودخانه لیسار در استان گیلان، دوازدهمین کنفرانس هیدرولیک ایران، دانشگاه تهران.

    3. پالوسکا، آنتونیون.؛ دگنز، ائون، ت، ترجمه شهرابی، مصطفی. 1371. زمین‌شناسی کواترنر کرانه‌های دریای خزر، گزارش شماره‌ 60، سازمان زمین‌شناسی.  

    4. سازمان بنادر و دریانوردی. 1393. زمین‌شناسی مناطق ساحلی دریای خزر(برگرفته از مطالعات طرح مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی ایران (ICZM)) (تدوین و پژوهش)، اداره کل مهندسی سواحل و بنادر سازمان بنادر و دریانوردی، تهران، انتشارات: سازمان بنادر و دریانوردی.

    5. حاجی‌کریمی، زهرا. 1397. تحلیل تأثیر تغییرات مورفودینامیکی سطح اساس دریا بر ژئومورفولوژی ساحلی( مطالعه موردی: جلگه جنوب غربی دریای خزر)، رساله دکتری، به راهنمایی: شایان، سیاوش و یمانی، مجتبی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.

    6.حسین‌زاده، محمدمهدی و اسماعیلی، رضا. 1394. ژئومورفولوژی رودخانه‌ای؛ مفاهیم، اشکال و فرآیندها، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

    7.کامرانی دلیر، حمید. 1388. بررسی نقش تغییرات سطح اساس در ژئومورفولوژی بستر رودخانه‌های محدوده دلتای سفیدرود (رودخانه‌های پلرود، شفارود،کرگانرود)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: یمانی، مجتبی، دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.

    8.کلر، ادوارد؛ پینتر، نیکولاس. 1395. تکتونیک فعال، زمین‌لرزه‌ها، بالا‌آمدگی و چشم‌انداز، ترجمه ابوالقاسم گورابی، چاپ اول، نشر انتخاب، تهران.

    9.کریمی، هادی؛ قنواتی، عزت‌اله؛ یمانی، مجتبی؛ صفاری، امیر. 1395. تأثیر تکتونیک در تغییرات نیمرخ طولی رودخانه‌ها (مطالعه موردی: رودخانه علامرودشت در جنوب استان فارس)، فصلنامه پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، سال پنجم، شماره2، صص 52-37.

    10.کریمی، یحیی، رسول، سیفی، عمرانی، غلامحسین، زمانی، بهزاد. 1395. مقدمه‌ای بر شناخت گسل آستارا و بررسی وضعیت تنش در کوه‌های تالش، چهارمین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی، مرکز راهکارهای دستیابی به توسعه پایدار، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، موسسه آموزش عالی مهراروند (www.gpaconf.ir ).

    11. طاحونی، پوران. 1383. شواهد ژئومورفولوژیک فرسایش یخچالی پلیوستوسن در ارتفاعات تالش، پژوهشهای جغرافیائی، شماره 47، صص 55-31.

    12. عمادالدین، سمیه. 1392. بررسی تغییر سطح اساس نکارود تحت تأثیرنوسانات سطح آب دریای خزر و زمین ساخت البرز، مجله آمایش جغرافیایی فضا، سال سوم، شماره 10، صص63-79.

    13. فرهودی، قدرت اله و محبی، محمد. 1389. "بررسی برخی از وقایع تکتونیکی حاکم بر جنوب شرقی دریای خزر و بلوک خزر جنوبی"، فصلنامه زمین شناسی کاربردی، شماره 1، 41-27.

    14. مقصودی، مهران؛ محمدنژاد آروق؛ وحید. 1391. ژئومورفولوژی مخروط‌افکنه‌ها، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

    15. محمودی، فرج‌اله. 1367. تحول ناهمواری‌های ایران در کواترنر، پژوهش‌های جغرافیایی، شماره22.

    16. یمانی، مجتبی؛ کامرانی دلیر، حمید. 1389. تأثیر تغییرات سطح اساس در ریخت‌شناسی بستر رودخانه‌های محدوده دلتای سفیدرود، فصلنامه زمین شناسی ایران، سال 4، شماره 16، صص 61-74.

    17.Ambili V. and Narayana A.C. 2014. Tectonic effects on the longitudinal profiles of the Chaliyar River and its tributaries, southwest India. Geomorphology, (217): 37-47.

    18.Bankwitz, P. 1976. Recent Vertikale Erdkrustenbewegungen – Materialien Zumtektonischen Bau Von Europa, Akad. Wiss. Der DDR,Zentralinst. f. Physik der Erde, Potsdam, Veroffentl. Nr. 47

    1. Bird, E., 2011. Coastal Geomorphology: an introduction, Hoboken, N.J. Wiley, Second edition, University of Melbourne, Australia.
    2. Boyd,R., Dalrymple, R.W., Zaitlin, B.A. 2006. Estuarine and incised-valley facies models.In: Posamentier, H., Walker, R. (Eds.), Facies Models Revisited (SEPM Special Publication 84). Society for Sedimentary Geology, Tulsa, pp: 171–235.
    3. Brierley, G.L. and Fryirs, K. 2005. Gomorphology and River Management: Application of the River Style framework. Blackwell  publishing, UK.
    4. Clement, A.J.H. and Fuller, I.C. 2018. Influence of system controls on the Late quaternary geomorphic evolution of a rapidly-infilled incised-valley system: The lower Mnawatu valley, North Island New Zeland, geomorphology 303:13-29.
    5. Fuches, M.C., Gloaguen, R., and Pohl, E. 2013. Tectonic and Climatic forcing on the Panj river system during the Quaternary. Int. J. Earth Sci. 102(7): 1985-2003.
    6. Hare, P.H., and Gardner, T.W. 1985. Geomorphic indicators of vertical neotectonism along converging plate margins, Nicoya Peninsula, Costa Rica. In: Morisawa, M., Hack, J.T. (Eds.), Tectonic Geomorphology. Allen and Unwin, Boston, pp. 75-104.
    7. Jackson, J., Priestley, K., Allen, M. and Berberian, M. 2002. Active tectonics of the south Caspian basin, Geophysical Journal International, (148): 214-245.
    8. Kirstie, A., Fryirs, K. and Brierley, G. 2012. Geomorphology Analysis of River Systems: An Approach to Reading the landscape, John Wiley & Sons, Ltd, Publication.
    9. Liang, H., Zhang, K., Fu, J., Li, L., Chen, J., Li, S., and Chen, L. 2015. Bedrock river incision response to basin connection along the Jinshan Gorge, Yellow River, North China, Journal of Asian Earth Sciences, 114: 203-211.
    10. Short, A.D. (ed) 1999. Handbook of Beach and Shoreface Morphodynamics. Wiley, Chichester.
    11. Schumacher, M., Dobos, A., Schier, W. Schütt, B. 2018. Holocene valley incision in the southern Bükk foreland: Climatehuman - environment interferences in northern Hungary, Quaternary International, 463: 91-109.
    12. Vernant, P., Nilforoushan, J., Chery, R., Bayer, F., Djamour, Y., Masson, F., Nankali, H., Ritz., J.-F., Sedighi, M., and Tavakoli, F. 2004. Deciphering oblique shortening of central Alborz in Iran using geodetic data, EPSL 223: 177-185.

    31.Whipple, K.X., and Tucker, G.E. 1999. Dynamics of the stream-power river incision model: implications for height limits of mountain ranges, landscape response timescales and research needs. J. Geophys. Res. 104(B8): 17661-17674.