تحلیل فضایی اثرات ماسه های روان در روستاهای شهرستان هیرمند

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه زابل

2 دانشجو

چکیده

در سال های اخیر، کاهش یا توقف جریان آب ورودی رودخانه هیرمند به سیستان، موجب وقوع خشکسالی های پی در پی، خشک شدن تالاب هامون، تشدید خشکی محیط، کاهش پوشش گیاهی و افزایش فرسایش خاک شده است. این عوامل در کنار وزش بادهای 120روزه، شرایط مناسبی را جهت افزایش طوفان های گرد و غبار و حرکت ماسه های روان به سوی روستاهای شهرستان هیرمند مهیا نموده است. بروز این پدیده ها، چالش-های متعددی را بر ابعاد اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و کالبدی - فضایی روستاهای این شهرستان تحمیل می کند. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر، تحلیل اثرات ماسه‌های روان در روستاهای شهرستان هیرمند می‌باشد. روش این تحقیق، توصیفی – تحلیلی و مبتنی بر بررسی منابع اسنادی، بررسی‌های میدانی و تکمیل پرسشنامه بوده است. در تجزیه و تحلیل اطلاعات، از مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP)، تحلیل‌های آماری و تحلیل‌های فضایی استفاده شده است. در این راستا، نرم افزارهایChoice Expert، SPSS و ArcGIS به کار گرفته شده‌اند. یافته‌های پژوهش مؤید آن است که موقعیت روستاها نسبت به تالاب هامون بر شدت اثرات ماسه‌های روان در این روستاها تأثیرگذار می‌باشد. از طرف دیگر، تخلیه شدن جمعیت یا روند کاهشی جمعیت در بسیاری از روستاهای مجاور بستر خشکیده تالاب هامون به علت هجوم ماسه‌های روان حاصل از فرسایش آن، بیانگر وجود شرایط بحرانی حاکم در این روستاها می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial Analysis of Effects of Moving Sands in Rural Areas of Hirmand Township

نویسندگان [English]

  • Sadegh Asghari Lafmejani 1
  • Mahdi Naderianfar 2
1 Assistant Professor of Geography and Rural Planning, Dept. of Geography, University of Zabol
چکیده [English]

In recent years, reduction or cease of water flow of Hirmand river to Sistan, caused successive droughts, drying Hamun wetland, exacerbating dryness of environment, decreasing plant covering and increasing soil erosion. These factors along with winds of 120 days, provide a proper condition for increasing dust storms and moving sands to rural areas of Hirmand township. These phenomena impose various challenges to the economic, social, environmental and physical-spatial aspects of villages in this township. On this basis, the purpose of present research is to survey on the effects of moving sands in rural areas of Hirmand township. The research method is descriptive - analytical and based on documentary sources, field study and questionnaire completion. For data analysis, analytic hierarchy Process (AHP), statistical analyses and spatial analyses were used. In this regard, various softwares of Expert Choice, SPSS and ArcGIS were applied. The research findings illustrate that 18.5 percent of villages in Hirmand township ( 56 villages) show effects of moving sands. The intensity of the effects is different in these Villages. Among these villages, 14.29% of villages with much influence and other villages show too much influence. Villages with much or too much influence mainly are in the northern and southeastern parts of the study area. Also all evacuated villages are located in the northern part of this area. According to calculations, 42.71% of the villages with effects of moving sands have had negative rates of population growth in the past decade. Research findings confirm that the position of villages regard to Hamoon wetland affects the intensity of effects of moving sands in these villages. On the other hand, population depletion or population decline in many of the villages around the dried bed of Hamoon wetland shows a critical condition at these rural areas.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Effects of moving sands
  • spatial analysis
  • Village
  • Hirmand township
  1. ایرانمنش، فاضل. محمود عرب‌خدری و مجتبی اکرم. 1384. بررسی مناطق برداشت ذرات گرد و غبار و ویژگی‌های انتشارات آنها در طوفان های منطقه سیستان با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره­ای. نشریه پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی، شماره 67، تهران.
  2. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. 1390. گزارش حجم ماسه­های بادی در  سیستان. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی شهرستان زابل.
  3. خسروی، محمود. 1387. تأثیرات محیطی اثرکنش نوسان­های رودخانه هیرمند با بادهای 120 روزه سیستان. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 91، اصفهان.
  4. رفاهی، حسینقلی. 1383. فرسایش بادی و کنترل آن. چاپ سوم. تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  5. رنجبر، محسن. فاضل ایرانمنش و علیرضا دهقان. 1384. نقش پلایاهای سیستان در گسترش طوفان‌های غبارزا (با استفاده از تصاویر ماهواره­ای). جغرافیا (نشریه علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران)، سال سوم، شماره 6 و 7، تهران.
  6. شرکت مهندسین مشاور تهران سحاب. 1372. طرح بهره‌برداری بهینه از آب سیستان. سازمان آب منطقه­ای استان سیستان و بلوچستان، زابل.
  7. شرکت مهندسین مشاور و احیای کشاورزی تاک سبز. 1381. طرح شناسایی کانون­های بحرانی فرسایش بادی و تعیین اولویت‌های اجرایی در 14 استان بیابانی کشور. سازمان جنگل­ها، مراتع و آبخیزداری کشور، تهران.
  8. صبوری، محمد. سیداسکندر صیدایی. 1391. تحلیلی بر آسیب‌پذیری روستاهای ساحلی دریای عمان در برابر حرکت ماسه­های روان. فصلنامه پژوهش­های روستایی، شماره 2، تهران.
  9. غریب‌، محمدرضا و احمد معتمد. 1382. بررسی تغییرات تپه­های ماسه­ای ساحلی استان سیستان و بلوچستان (از سال 1346 تا 1372). فصلنامه پژوهش‌های جغرافیایی، شماره 36، تهران.

10. فاضل‌نیا، غریب. اکبر کیانی. محمود‌علی خسروی و میثم بندانی. 1390. بررسی انطباق الگوی بومی توسعه کالبدی فیزیکی روستای تمبکاء شهرستان زابل با جهت طوفان­های شن و ماسه. فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره 136، تهران.

  1. مرکز آمار ایران. 1390. نتایـج سرشماری نفـوس و مسکن، استان سیستان و بلـوچستان (شهرستان زابل). تهران.
  2. معتمد، احمد. 1379. ژئومورفولوژی. جلد سوم. انتشارات سمت، تهران.

13. مقصودی، مهران. سعید نگهبان و سجاد باقری. 1391. تحلیل مخاطرات ناشی از ماسه­های روان بر سکونت‌گاه‌های غرب دشت لوت (مطالعه‌موردی: روستای حجت‌آباد - شرق شهداد). مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره اول، مشهد.

14. نگارش، حسین و لیلا لطیفی. 1388. بررسی خسارات‌های ناشی از حرکت ماسه­های روان در شرق زابل با استفاده از تصاویر ماهواره­ای. فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، شماره 67، تهران.

15. نگارش، حسین و لیلا لطیفی. 1387. تحلیل ژئومورفولوژیکی روند پیشروی تپه­های ماسه­ای شرق دشت سیستان در خشکسالی‌های اخیر. فصلنامه جغرافیا و توسعه. شماره12، زاهدان.

16. Al-Harthi, A.A. 2002. Geohazard Assesment of Sand Dunes between Jeddah and Al-lith, Western Saudi Arabia, Environmental geology.

17. Hugenholtz, C.H., Bender. D. and Wolfe. C.A. 2010. Declining sand dune activity in the southern Canadian prairies: Historical. context, controls and ecosystem implications. Journal of Aeolian Research, PP. 71–82.

18. Lin, G. 2002. Dust bowl in the 1930' sand storms in the USA, Global Alarm, Dust and sand storms from the world's dry lands, United Nations

19. Zhao, H., Yi. Y., Zhou. R., Zhao. X., Zhang, T. and Drake, S. 2006. Wind erosion and sand accumulation effects on soil properties in Horqin Sandy Farmland, Inner Mongolia. Journal of Catena, PP. 71-79.

20. Zhang, K., Qu. J., Liao, K., Niu, Q. and Qing-jie, H. 2010. Damage by wind-blown sand and its control along Oingghai-Tibet Railway in china, Aeolian Research, Volume 1, Issues 3-4, paged 143-146.

21. Malczewski, J. 1999. GIS and multicriteria decision analysis, John Wiley and Sons INC., New York.