تحلیل و سنجش ارتباط تنوع‎ بخشی اقتصادی با تغییرات سطح تاب‎آوری نواحی روستایی. مطالعۀ موردی: شهرستان‌های مریوان و سروآباد استان کردستان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.30488/gps.2021.91923

چکیده

امروزه در عرصۀ برنامه‎ریزی روستایی به جای تمرکز بر روی آسیب­پذیری روستایی، بر تاب­آور نمودن آن­ها به عنوان راهکاری پیشگیرانه و مقابله­گرانه با بحران­ها تاکید می­گردد. در این راستا نیز یکی از اقدامات مؤثر با توجه به ضعف­های اقتصادی و نقش آن در آسیب­پذیری بالای نواحی روستایی، متنوع­سازی اقتصاد روستاهاست تا بدین ترتیب عوامل و زمینه­های آسیب­زا حذف گردند. بدین منظور، در این پژوهش کاربردی، نقش تنوع‎بخشی به اقتصاد نواحی روستایی شهرستان­های سروآباد و مریوان در استان کردستان بر روی بهبود سطح تاب­آوری آنها مورد مطالعه قرار گرفته است. جمع­آوری اطلاعات در بخش نظری، با منابع اسنادی و در بخش میدانی، پیمایشی؛ مبتنی بر توزیع پرسش­­نامه و مصاحبه با مردم محلی است. جامعۀ آماری این پژوهش، روستاهایی از دهستان­های خاوومیرآباد و زریبار در شهرستان مریوان و دهستان­های اورامان و دزلی در شهرستان سروآباد هستند که فعالیت­های متنوع اقتصادی در روستاهای خود دارند. تعداد سرپرستان خانوار روستاهای نمونه که به روش قرعه‎کشی تعیین گردیدند 3358 خانوار بوده که با اعمال فرمول کوکران 260 سرپرست خانوار به عنوان حجم نمونه تعیین و پرسشنامه­ها به صورت تصادفی ساده در میان آنها توزیع گردید. تجزیه و تحلیل داده­های گردآوری­شده با استفاده از آزمون­های آمار استنباطی(خی­دو، تی­تک نمونه­ای، ویلکاکسون و تحلیل مسیر) نشان داد که در مجموع، تنوع اقتصادی موجود در منطقه توانسته­است در سطح معنی­داری 0.001 و با میانگین برابر 3/45، موجب بهبود و ارتقای سطح تاب­آوری روستاهای مورد مطالعه گردد. در این میان، بُعد تاب­آوری اقتصادی با میانگین محاسبه­شده برابر 44/3، بُعد اجتماعی با میانگین برابر45/3 و بُعد تاب­آوری محیطی – کالبدی با میانگین 42/3 بهبود یافته­اند که بُعد تاب­آوری اقتصادی با بارکلی 442/ دارای بیشترین تاثیر در بهبود سطح تاب­آوری روستاهای مورد مطالعه بوده­است؛ همچنین، میانگین آسیب­پذیری مردم محلی در برابر بحران­های طبیعی و انسانی وارده بر معیشت­شان از میانگین نامطلوب 74/2 دورۀ قبل به میانگین رضایت­بخش 58/3 در دورۀ بعد از تنوع اقتصادی در منطقه کاهش یافته ­است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Measuring the Relationship between Economic Diversitywith the Change of Resiliencylevel of Boundary Rural Areas (Case Study: Marivan and Sarvabad cities in Kurdistan Province)

نویسنده [English]

  • saadi mohammadi
Department of Geography, University of Payam Noor
چکیده [English]

Nowadays in the area of rural planning, instead focusing on rural vulnerability rather than emphasizing on their resiliency as a preventive and confrontational approach to crises. In this regard, one of the effective measures in view of the economic weaknesses and its role in the vulnerability of rural areas is the diversification of the rural economy, in order to eliminate the factors and areas of harm. To this end, in the current applied research, the role of diversification into economic areas of rural areas of Sarvabad and Marivan in Kurdistan province has been studied on improving their resiliency level. Collection of information in theoretical part is documentary and in the field surveying part is based on the distribution of questionnaires and interviews with local people. The statistical population of this study is villages of Khavemirabad and Zaryvar villages in Marivan city and Oraman and Dazli districts in the city of Sarvabad, which have diverse economic activities in the villages. The number of households’ heads in the sample villages, which determined by lottery method, was 3358. By using the Cochran formula, 260 heads of households were selected as sample size and the questionnaires were distributed randomly among them. Data analysis by using inferential statistics (Chi-square, single-sample t-test, Wilcoxon and path analysis) showed that in sum, the economic variation in the region has been able to improve, at the significant level of 0.001 and by average of 3.45, the resiliency level of the studied villages in the economic resilience with an average of 3.44, social dimension with an average of 3.45, and then environmental resiliency at an average of 3.42. Meanwhile, economic resiliency with amount of 442 has had the greatest impact on improving the resiliency level of the studied villages. Also, the average local population's vulnerability to natural and human-made crises on their livelihoods has fallen from an average 2.74, in the post-economic period, to the satisfactory average of 3.58 in the region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • resiliency
  • Diversity of rural economy
  • Marivan and Sarvabad rurals
  1. جوان، جعفر. مریم قاسمی.1393. تبیین رابطۀ تنوع‎بخشی فعالیت­های اقتصادی و توسعۀ پایدار روستایی. پژوهش‎های روستایی. دوره 5، شماره 2، صص262-237.
  2. داداش‏پور، هاشم.1394. سنجش ظرفیت‏های تاب‏آوری در مجموعه شهری قزوین. دو فصلنامه علمی و پژوهشی مدیریت بحران. شماره هشتم، صص 73-82.
    1. دربان آستانه، علیرضا. منیژه محمودی، 1395. ارزیابی کیفیت زندگی در روستا-شهرهای جدید (مطالعۀ موردی: شهر بانوره). فصلنامۀ جغرافیا و توسعه. شماره 42، صص 218-199.
    2. رضایی، محمدرضا.1391. ارزیابی تاب‎آوری اقتصادی و نهادی جوامع شهری در برابر سوانح طبیعی (مطالعۀ موردی: زلزلۀ محله­های شهر تهران). دو فصلنامۀ علمی – پژوهشی مدیریت بحران. شماره سوم، صص36-26.
    3. رکن الدین افتخاری، عبدالرضا. سید محمد موسوی و مهدی پورطاهری، مهدی.1393. تحلیل نقش تنوع معیشتی در تاب‎آوری خانوارهای روستایی در شرایط خشکسالی؛ مطالعۀ موردی: مناطق در معرض خشکسالی استان اصفهان، پژوهش‎های روستایی. دورۀ  5, شمارۀ 3 ،صص 639- 662.
    4. زیاری، کرامت الله و رقیه رمضان‌زاده.1392. روستاشهر و نقش آن در تعادل بخشی ناحیه­ای (مطالعۀ موردی: شهرستان بروجرد). چشم­انداز جغرافیایی در مطالعات انسانی. ستال هشتم، شمارۀ 24، صص 37-17.
    5. سلمانی، محمد. نسرین کاظمی و سید علی بدری و شریف مطوف.1395. شناسایی و تحلیل تاثیر متغیرها و شاخص­های تاب‎آوری: شواهدی از شمال و شمال شرقی تهران. نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. سال سوم، شماره دوم، صص 22-1.
    6. صادقلو، طاهره و  حمدالله سجاسی قیداری.1393. اولویت­بندی عوامل مؤثر بر افزایش تاب‏آوری کشاورزان در برابر مخاطرات محیطی(خشکسالی) کشاورزان شهرستان ایجرود. فصلنامۀ پژوهش­های روستایی. سال 3، شماره 10، صص 129-154.

5.   رضایی، محمدرضا. محمد حسین سرایی و امیر بسطامی نیا.1395. تبیین و تحلیل مفهوم تاب‌آوری و شاخص­ها و چارچوب‌های آن در سوانح طبیعی. فصلنامه مدیریت بحران.دوره ششم، شماره اول، صص 44-33.

10. صادقلو، طاهره و  حمدالله سجاسی قیداری .1393. بررسی رابطۀ زیست­پذیری سکونتگاههای روستایی بر تاب‎آوری روستاییان در برابر مخاطرات طبیعی نواحی روستایی دهستان مراوه­تپه و پالیزان. فصلنامۀ مدیریت بحران، شماره ششم، صص 36-48.

11. فیروزآبادی، احمد.1391. فقر روستایی و تخریب محیط زیست (مورد مطالعه: روستاهای سرخون و بیدله از توابع استان چهارمحال و بختیاری). فصلنامۀ توسعۀ روستایی. دورۀ چهارم، شمارۀ 2، صص120-100.

12. کریم­زاده، حسین.  محمد ولایی و رضا منافی آذر .1395. نقش تنوع‎بخشی به فعالیت‎ها در پایداری اقتصاد روستایی(مطالعه موردی: دهستان مرحمت­آباد میانی، شهرستان میاندوآب)، مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا، سال ششم صص: 141-129.

13. کریمی، کبری و اسماعیل دهکردی، 1394. بهره‌برداری از مراتع و لزوم متنوع­سازی معیشت خانوارهای روستایی (مطالعۀ موردی: شهرستان ماهنشان)، پژوهش­های روستایی، دورۀ 6، شماره 2، صص: 368-343.

14. محمدی، سعدی. سوران، منوچهری .1396. تبیین مفهوم تاب‎آوری با تاکید بر نواحی روستا، اولین همایش ملی فناوری­ها و اندیشه­های نوین جغرافیایی، دانشگاه زنجان.

  1. Assan, J. 2014. Livelihood Diversification and Sustainability of Rural Non-Farm Enterprises in Ghana, Journal of Management and Sustainability, 4(4): 1-12.
  2. Carleson, L, 2012. Resilience: theory and application, U.S department energy laboratory managed by Chicago Argonne, LLC.
  3. Carney, Diana. 2012. Approaches to Sustainable  Livelihoods for the Rural Poor, Overseas Development Institute.
  4. Daskon, Chandima D. 2010. Gross National   Happiness:  A   New Paradigm?  ‘Culture’: a  new   attribute to  studying  rural   livelihoods, Department   of   Geography, University of   Otago,  New Zeal and.
  5. DFID.2008. Sustainable Livelihoods Guidance Sheets, Numbers 1-8, London: Department for International Development (also available on :www.livelihoods.org.
  6. Ellis, Frank and Allison, Edward, 2004. Livelihood diversification and natural resource access, food and agriculture organization of the united nations Livelihood Support Programme (LSP). Overseas Development Group University of East Anglia UK.
  7. Ellis, Frank. 1999. Rural livelihood diversity in developing countries: evidence and policy implications, the material that follows has been provided by the overseas development institute.
  8. European network for Rural Development.  2014. Rural Development Programmes 2007- 2013, at: http://enrd.ec.europe.eu.
  9. Folke, Carl, 2002. Resilience and Sustainable Development: Building Adaptive Capacity in a World of Transformations, Ambio 31(5):436-440.
  10. Griffiths, M.P. 2016. Resilience and Community Social Organizations in Rural Myanmar, Research Consultant Social Policy & Poverty Research Group.
  11. Kaag, M. 2012. Poverty is Bad: Ways Forward in Livelihood Research,at: repub.eur.nl/pub/22801/01PUB0000001856.pdf.
  12. Krug, J. 2013. Livelihood Assessment A participatory tool for natural resource dependent communities, at: https:// ideas.repec.org/p/zbw/jhtiwp/7.html.
  13. Marschke, M.J., and Berkes, F. 2006. Exploring strategies that build livelihood resilience: a case from Cambodia. Ecology and Society, 11(1): 22-42.
  14. Mayunga, J .2007. Understanding and Applying the Concept of Community Disaster Resilience: A capital-based approach, A draft working paper prepared for the summer acade my for social vulnerability and resilience building, 22–28 July, Munich, Germany.
  15. Mitchell, Tom and Harris, Katie.2012. Resilience: A risk management approach, Overseas Development Institute, at: https://www.odi.org /sites/odi.org.uk/files/odi-assets/ publications-opinion-files/7552.pdf
  16. Morse, S. 2013. The Theory Behind the Sustainable Livelihood Approach, http://www.springer.com.
  17. Pain, Adam and Levine Simom 2013. A conceptual analysis of livelihoods and resilience: addressing the ‘insecurity of agency’, Overseas Development Institute. HPG Working Paper.
  18. Pisano, Umberto. 2012. Resilience and Sustainable Development: Theory of resilience, systems thinking and adaptive governance, ESDN Office at the Research Institute for Managing Sustainability Vienna University of Economics and Business.
  19. Sadeka, S. 2013. Livelihood Vulnerability due to Disaster: Strategies for Building Disaster Resilient Livelihood, nd International Conference on Agricultural, Environment and Biological Sciences (ICAEBS'2013) Dec. 17-18, 2013 Pattaya (Thailand), pp 95-101.
  20. Tierney, K. 2003. Conceptualizing and Measuring Organizational and Community Resiliencem, Lessons from the Emergency Response Following the September 11, 2001 Attack on the World Trade Center, Preliminary paper 329. Newark: University of Delaware.
  21. Vaitla, Bapu. 2012. Resilience and Livelihoods Change in Tigray, Ethiopia, Feinstein International Center.
  22. Van Kien, N. 2012. Social capital, livelihood diversification and household resilience to annual flood events in the vietnamese mekong river delta, economic and environment program for southwest Asia.
  23. Walsh, Marygold. 2013. Rights for Resilience: Bringing Power, Rights and Agency into the Resilience Framework, at: ww.atkinson.cornell.edu/Assets/ACS /... /R4R %20 Conceptual %20Framework.pdf.