دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Spatio-Temporal Analysis of Rural Population Distribution in Alborz Province Using Advanced Spatial Autocorrelation Models تحلیل دینامیک فضایی–زمانی پراکنش جمعیت روستایی استان البرز با بهره‌گیری از مدل‌های پیشرفته خودهمبستگی فضایی 143 162 253934 10.30488/gps.2026.566936.3883 FA جعفر میرکتولی گروه جغرافیا، دانشکده علوم‌انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران فاطمه قره قاشی گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان،ایران 0009-0002-0161-3709 مصطفی آریان کیا گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-1710-3319 Journal Article 2026 04 04 Uneven population distribution, particularly in developing countries, creates challenges such as inequality in access to infrastructure and public services, as well as imbalance in regional development. Alborz Province, located on the outskirts of the capital and characterized by rapid population growth in recent years, is considered a suitable case for examining spatial population changes. Accordingly, this study aims to analyze the spatio-temporal dynamics of rural population distribution in Alborz Province over the period 2011 to 2016, using advanced spatial autocorrelation models. This study is applied in objective and descriptive-analytical in methodology. The required data were extracted from the General Population and Housing Census for the two specified periods and processed in a Geographic Information System (GIS) environment. For data analysis, various spatial statistical methods were employed, including the nearest neighbor index, local spatial autocorrelation, the GetisOrd Gi* index, and kriging interpolation. The findings indicate that the rural population distribution in the province follows a clustered and uneven pattern. High-value clusters (hot spots) are mainly concentrated around the counties of Karaj, Savojbolagh, Nazarabad, and Eshtehard, while low-value clusters (cold spots) are dispersed in other areas. Although the intensity of spatial autocorrelation has somewhat decreased at the macro level, the enduring spatial stability of major population centers over the study period indicates continued spatial inequality. This study emphasizes the need for a place-based approach in future planning to achieve a more equitable distribution of population and services in Alborz Province. توزیع نامتوازن جمعیت، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، چالش‌هایی مانند نابرابری در دسترسی به زیرساخت‌ها و خدمات عمومی و عدم تعادل در توسعه منطقه‌ای ایجاد می‌کند. استان البرز، واقع در حاشیه پایتخت و با رشد سریع جمعیت در سال‌های اخیر، نمونه‌ای مناسب برای بررسی تغییرات فضایی جمعیت محسوب می‌شود. ازاین‌رو هدف این پژوهش، تحلیل دینامیک فضایی-زمانی پراکنش جمعیت روستایی استان البرز در بازه ۱۳90 تا ۱۳۹۵ با بهره‌گیری از مدل‌های پیشرفته خودهمبستگی فضایی است. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. داده‌های موردنیاز از سرشماری عمومی نفوس و مسکن در دو دوره مذکور استخراج و در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) مورد پردازش قرار گرفت. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش‌های مختلف آمار فضایی شامل شاخص میانگین نزدیک‌ترین همسایگی، شاخص خودهمبستگی فضایی محلی، شاخص (Gi) و درون‌یابی به روش کریجینگ استفاده‌شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پراکنش جمعیت روستایی استان از الگویی خوشه‌ای و نامتعادل تبعیت می‌کند. خوشه‌های با مقادیر بالا (نقاط داغ) عمدتاً در اطراف شهرستان‌های کرج، ساوجبلاغ، نظرآباد و اشتهارد متمرکزشده‌اند، درحالی‌که خوشه‌های کم-کم (نقاط سرد) در سایر نواحی پراکنده هستند. اگرچه شدت خودهمبستگی فضایی در مقیاس کلان تا اندازه‌ای کاهش‌یافته، اما ثبات مکانی کانون‌های اصلی جمعیت در طول دهه موردمطالعه حاکی از تداوم نابرابری فضایی است. این پژوهش بر لزوم اتخاذ رویکردی مکان محور در برنامه‌ریزی‌های آتی برای توزیع عادلانه‌تر جمعیت و امکانات در استان البرز تأکید دارد.

https://gps.gu.ac.ir/article_253934_d62dd275d8a5d7d440f61264b57d43e7.pdf