دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 08 15 Analysis of Key Components of Urban Management Performance toward Achieving Citizen-Centered Norms: A Case Study of Bijar تحلیل مؤلفه‌های کلیدی عملکرد مدیریت شهری در راستای تحقق هنجار شهروندمداری مطالعه موردی: شهر بیجار 1 19 250566 10.30488/gps.2026.579614.3896 FA صهیب بیطرف گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران 0009-0002-8874-492X مهدی سعیدی گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران 0000-0001-8282-0181 Journal Article 2026 04 01 Rapid urbanization and the increasing complexity of urban challenges have made the evaluation of urban management performance essential. In this context, assessing citizens’ satisfaction with municipal services, infrastructure, governance, and institutional trust plays a critical role in improving urban management and promoting a citizen-centered approach in Bijar city. This study aims to analyze the key components of Bijar’s urban management performance and evaluate citizens’ perceptions of urban infrastructure, public services, urban governance, and institutional trust. This research employed a quantitative survey approach. The statistical population consisted of residents of Bijar, and the sample size was determined using Cochran’s formula and selected through stratified random sampling. Data were collected utilizing a researcher-made questionnaire based on theoretical foundations and previous studies, covering the study’s four main components. Content validity was confirmed by experts, and reliability was verified through Cronbach’s alpha and confirmatory factor analysis. Findings indicate that the questionnaire possesses acceptable validity and reliability, and there is a significant relationship between urban management performance and citizens’ satisfaction. Urban services exhibited the strongest impact on satisfaction (path coefficient = 0.956), followed by urban infrastructure (0.952), urban governance (0.935), and institutional trust (0.613). The results highlight that improving service quality, strengthening infrastructure, and enhancing transparency, accountability, and trust can increase citizen satisfaction and support citizen-oriented urban governance, particularly in medium-sized cities such as Bijar. These findings underscore the need for integrated urban policies that align service provision, governance reform, and trust-building measures, enabling municipal authorities to respond more effectively to citizens’ expectations and to promote sustainable, inclusive, and accountable urban development in Bijar city رشد شهرنشینی و پیچیدگی مسائل شهری، ارزیابی عملکرد مدیریت شهری را ضروری ساخته است. در این راستا، سنجش رضایت شهروندان از خدمات، زیرساخت‌ها و حکمرانی شهری نقشی اساسی در بهبود مدیریت شهری و تحقق هنجار شهروندمداری در شهر بیجار دارد. هدف این پژوهش، تحلیل مؤلفه‌های اصلی عملکرد مدیریت شهری بیجار و ارزیابی ادراک شهروندان درباره زیرساخت‌ها، خدمات شهری، حکمرانی و اعتماد نهادی است. این مطالعه با رویکرد کمی و به شیوه پیمایشی انجام شد. جامعه آماری شامل شهروندان بیجار بود و حجم نمونه با فرمول کوکران و به روش تصادفی طبقه‌ای انتخاب گردید. داده‌ها با پرسشنامه محقق ساخته مبتنی بر مبانی نظری و پژوهش‌های پیشین گردآوری شد که چهار مؤلفه اصلی تحقیق را پوشش می‌داد. روایی پرسشنامه با نظر متخصصان و پایایی آن با آلفای کرونباخ و تحلیل عاملی تأییدی تأیید شد. نتایج نشان می‌دهد که پرسشنامه از روایی و پایایی مطلوبی برخوردار است و میان عملکرد مدیریت شهری و رضایت شهروندان رابطه‌ای معنادار وجود دارد. خدمات شهری با ضریب مسیر ۹۵۶/0 بیشترین نقش و اهمیت را در رضایت‌مندی شهروندان و تحقق‌پذیری شهروندمداری ایفا می‌کند. پس‌ازآن، زیرساخت‌های شهری ۹۵۲/0، حکمرانی شهری ۹۳۵/0 و اعتماد نهادی ۶۱۳/0 نیز به‌طور معنادار در تقویت نگرش مثبت شهروندان نسبت به مدیریت شهری و نهادینه‌سازی رویکرد شهروندمدار مؤثر هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد ارتقای کیفیت خدمات و زیرساخت‌های شهری و تقویت پاسخ‌گویی، شفافیت و اعتمادسازی می‌تواند رضایت شهروندان از مدیریت شهری را افزایش دهد. این نتایج می‌تواند مبنایی برای برنامه‌ریزی شهری و بهبود عملکرد مدیریت شهری، به‌ویژه در شهرهای متوسطی مانند بیجار، باشد.

https://gps.gu.ac.ir/article_250566_5af52aac4102635eb6388bcca81484cb.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 The effect of water level fluctuations on water quality, nutritional and microbial parameters in the Gorgan Bay and Miyankaleh wetland تأثیر نوسانات سطح آب بر تغییرات پارامترهای کیفی، مواد مغذی و میکروبی آب در خلیج گرگان و تالاب میانکاله 21 41 252783 10.30488/gps.2026.568717.3884 FA سارا حق پرست گروه شیلات، دانشکده علوم دامی و شیلات، دانشگاه علم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران 0000-0002-2826-437X کامران نصیراحمدی گروه عمران، دانشکده مهندسی شیمی، صنایع و عمران، دانشگاه علم و فناوری مازندران، بهشهر، ایران 0000-0002-8091-080X Journal Article 2026 04 01 This study aimed to investigate water level fluctuations on water physiochemical, nutritional, and microbial parameters of the Gorgan Bay and Miyankaleh wetland from 2012 to 2021. To determine changes in water body area, NDWI was calculated from Landsat 7 and 8 satellite images. The effect of water level fluctuations on changes in pH, electrical conductivity, salinity, dissolved oxygen, temperature, turbidity, nitrate, phosphate, ammonia, fecal coliform, and total coliform was analyzed among various years. Regression relationships between changes in water body area and the studied parameters were checked and the best-fitted model was selected. Based on the water body area calculation, three different water levels were detected: 1-low water level (2012-2016), 2-water reduction transition period (2017-2018), 3- water stress period (2019-2021). The effects of first and third water reduction periods were significant on changes in pH, electrical conductivity, salinity, dissolved oxygen, turbidity, phosphate, and ammonia (p<0.05); although they were not significant on total dissolved solids, nitrate, and microbial parameters (p>0.05). Logarithmic and quadratic relationships were identified as the best-fitted models describing the association between the variables under investigation and water level fluctuations during the studied period, which might be influenced by seawater inflow through the connecting channel, local rivers, atmospheric precipitation, agricultural runoff, municipal waste, and the chemical composition of the sediment and the bay floor. Given the impact of water level fluctuations on physiochemical and microbial characteristics of the bay water, it is recommended to implement some more in-depth studies on changes in biodiversity and species richness in the bay هدف از این مطالعه، بررسی اثر نوسانات سطح آب بر پارامترهای فیزیکوشیمیایی، مواد مغذی و میکروبی اکوسیستم آبی خلیج گرگان و تالاب میانکاله از سال 1390 تا 1399 بود. بدین منظور جهت تعیین تغییرات سطح آب، از شاخص NDWI روی تصاویر ماهواره‌ای لندست 7 و لندست 8 استفاده شد. بررسی اثر نوسانات سطح آب بر تغییرات پارامترهای pH، ضریب هدایت الکتریکی، شوری، اکسیژن محلول، درجه حرارت، کدورت، نیترات، فسفات، آمونیاک، کلیفرم مدفوعی و کلیفرم کل میان سال‌های مختلف انجام گرفت. روابط رگرسیونی میان تغییرات مساحت پهنه آبی و پارامترهای موردمطالعه بررسی شد و بهترین رابطه برازش شده مشخص گردید. نتایج حاصل از محاسبه مساحت پهنه آبی حاکی از وجود 3 دوره متفاوت بود: 1- دوره کاهش آب (1394-1390)، 2- دوره گذار از کاهش آب (1396-1395)، 3- دوره تنش آبی (1399-1397). دوره‌های کم‌آبی اول و سوم بر تغییرات pH، ضریب هدایت الکتریکی، شوری، اکسیژن محلول، کدورت، فسفات، و آمونیاک اثر معنی‌دار داشته؛ اگرچه بر نوسانات جامدات محلول کل، نیترات و پارامترهای میکروبی تأثیر معنی‌داری نداشتند. روابط لگاریتمی و درجه دوم به‌عنوان بهترین روابط برازش شده میان پارامترهای موردتحقیق با نوسانات سطح آب طی بازه زمانی موردمطالعه مشخص شد که می‌تواند تحت تأثیر ورودی آب دریا از کانال ارتباطی، رودخانه‌های محلی، ریزش‌های جوی، پساب‌های کشاورزی و شهری و ساختار شیمیایی رسوبات و بستر خلیج باشد. لذا با توجه به اثرگذاری نوسانات سطح آب بر ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و میکروبی خلیج، انجام مطالعات عمیق‌تر در خصوص تغییرات تنوع زیستی و غنای گونه‌ای در خلیج پیشنهاد می‌گردد.

https://gps.gu.ac.ir/article_252783_0dccf9244470c8ebcd6656e3f2d39449.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Analysis of Urban Livability Based on Environmental Indicators in District Two of Qom City تحلیل بر زیست‌پذیری شهری مبتنی بر شاخص‌های محیطی در منطقه دو شهر قم 43 60 250567 10.30488/gps.2026.491430.3807 FA علی مهدی گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2026 04 02 The present study examines and analyzes the urban livability of District Two of Qom, which is considered one of the most populous and challenging districts of this metropolis. Focusing on three main indicators—environmental, visual, and physical—this research comprehensively analyzes the current condition of the district in terms of urban space quality, environmental safety, per capita green space, urban aesthetics, and physical infrastructure. The research method is mixed and survey‑based. Data were collected through a 32‑item questionnaire from a statistical population of 54,016 households, with a sample size of 114 households selected through simple random sampling. In addition to quantitative data, field observations, photography, and semi‑structured interviews were employed to collect reliable and rich qualitative data. The findings clearly indicate unfavorable livability conditions in this district. In particular, there is a severe shortage of green space—less than one‑third of the national standard—along with high levels of environmental and noise pollution, poor housing conditions and deteriorated urban areas, a disordered urban landscape, and clear inconsistency in building façades. Physical indicators also face numerous challenges, including the lack of pedestrian pathways, safe cycling routes, and standard sports facilities, which have significantly and negatively affected the physical and mental health of residents. Furthermore, there is noticeable and widespread dissatisfaction among citizens with urban management and planning. This research clearly highlights the necessity of adopting comprehensive, participatory, and equity‑oriented approaches in urban management in order to enhance livability and improve the quality of life of residents in District Two of Qom مقاله حاضر با هدف بررسی وضعیت زیست‌پذیری شهری در منطقه دو شهر قم با تمرکز بر کیفیت محیطی، بصری و کالبدی تدوین‌شده است. این منطقه به‌عنوان یکی از پرتراکم‌ترین و حاشیه‌نشین‌ترین مناطق شهر، با چالش‌های متعددی در ابعاد محیطی و اجتماعی مواجه است. پژوهش حاضر از نوع استنباطی–تحلیلی و پیمایشی بوده و با روش میدانی، داده‌ها از طریق پرسش‌نامه، مشاهده، عکس‌برداری و مصاحبه‌های غیررسمی گردآوری‌شده است. جامعه آماری شامل ۵۴۰۱۶ خانوار ساکن در منطقه دو و نمونه آماری شامل ۱۱۴ خانوار بود که با روش تصادفی انتخاب شدند. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS16 انجام شد. نتایج نشان داد که کیفیت محیطی منطقه دو به‌شدت پایین است و شاخص‌های زیست‌پذیری در وضعیت نامطلوبی قرار دارند. از جمله چالش‌های اصلی می‌توان به کمبود شدید فضای سبز (کمتر از یک‌سوم استاندارد ملی)، آلودگی ناشی از ریزگردها، آلودگی صوتی، وضعیت فرسوده و نامناسب مساکن در محلاتی چون شیخ‌آباد، محمدآباد، شهرک فاطمیه و قلعه کامکار، عرض کم معابر، فضاهای بی‌دفاع شهری، نبود فضاهای مناسب برای سالمندان و کودکان، عدم هماهنگی بصری در بافت شهری و ساخت‌وساز در مجاورت دکل‌های برق فشارقوی اشاره کرد. درمجموع، این عوامل سبب کاهش شدید رضایت ساکنان از محیط زندگی و تضعیف شاخص‌های زیست‌پذیری شده‌اند. در پایان، بر ضرورت مداخلات برنامه‌ریزی‌شده در سطح محله، باز توزیع عادلانه خدمات شهری و ارتقای کیفیت محیطی تأکید شده است.

https://gps.gu.ac.ir/article_250567_8f09bb8e573f81e5c97ae77788a5865a.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Modification of the Turc Model Coefficient for Estimating Reference Evapotranspiration in Windy Regions of Iran اصلاح ضریب مدل تورک در برآورد تبخیر- تعرق مرجع برای مناطق بادخیز ایران 61 79 250559 10.30488/gps.2026.542318.3859 FA عیسی ندیم میر گروه مهندسی آب، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران محمد مهدی چاری گروه مهندسی آب، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران. پرویز حقیقت جو گروه مهندسی آب، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران پریسا کهخامقدم گروه مهندسی آب، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران مهدی کیخا گروه مهندسی آب، دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل، زابل، ایران Journal Article 2026 04 02 Combination-based equations such as the Penman-Monteith (PM) model provide robust estimates, they require extensive meteorological data, which are often unavailable. Simpler empirical models such as the Turc (T) model which relies primarily on radiation and temperature are widely adopted as practical alternatives. In addition to radiation and air temperature, wind speed plays a critical role, particularly in regions prone to high winds. This study investigates the impact of wind speed on the accuracy of the Turc method and to develop a modification coefficient for the mentioned model in seven windy regions of Iran, including Ardabil, Aligoodarz, Bijar, Torbat-e Jam, Rafsanjan, Zabol, and Manjil. The study utilized 25 years of daily meteorological observations. The original coefficients of the Turc model group were not suitable for the stations in Aligoodarz, Bijar, Torbat-e Jam, Rafsanjan, Zabol, and Manjil. The best corrective coefficients for the selected model at the Aligoodarz and Bijar stations, calculated using the sum of squared errors method, were 0.18 and 0.0169, respectively. For the stations in Torbat-e Jam, Rafsanjan, Zabol, and Manjil, a regression relationship was established between wind speed and the corrective coefficient of the selected model. The ET0 values obtained through this approach exhibited excellent agreement with the standard Penman-Monteith (PM) method, as evidenced by NRMSE values of 0.04, 0.05, 0.07, and 0.06, respectively, and EF values exceeding 0.98 for all four stations. In contrast, for the Ardabil station, the original coefficients of the Turc model group yielded acceptable results, with an NRMSE below 0.21. معادلات ترکیبی مانند مدل پنمن- مونتیث فائو (PM) به عوامل هواشناسی زیادی نیاز دارند که همیشه در دسترس نیستند. لذا مدل‌های تجربی ساده مانند مدل تورک (T) که مبتنی بر تابش و دما می‌باشد اغلب مورداستفاده قرار می‌گیرد. بااین‌وجود علاوه بر تابش و دمای هوا، سرعت باد به‌خصوص در مناطق بادخیز بسیار مهم است. بنابراین این پژوهش با هدف بررسی تأثیر سرعت باد بر دقت روش تورک و همچنین توسعه ضریب مدل مذکور برای هفت منطقه بادخیز ایران شامل: اردبیل، الیگودرز، بیجار، تربت‌جام، رفسنجان، زابل و منجیل صورت پذیرفت. برای این منظور از اطلاعات هواشناسی روزانه 25 ساله استفاده گردید. نتایج حاکی از آن بود برای ایستگاه‌های الیگودرز، بیجار، تربت‌جام، رفسنجان، زابل و منجیل ضرایب اصلی مدل‌های گروه تورک مناسب نمی‌باشد. بهترین ضریب اصلاحی مدل منتخب برای ایستگاه‌های الیگودرز و بیجار با روش مجموع مجذور مربعات خطا به ترتیب 18/0 و 0169/0 محاسبه گردید. برای ایستگاه‌های تربت‌جام، رفسنجان، زابل و منجیل یک رابطه رگرسیونی بین سرعت باد و ضریب اصلاحی مدل منتخب ارائه شد و مقادیر ET0 به‌دست‌آمده با این روش به ترتیب با مقادیر NRMSE برابر 04/0، 05/0، 07/0 و 06/0 و همچنین مقادیر EF بالاتر از 98/0 برای هر چهار ایستگاه مذکور، تطابق بسیار مناسبی در مقایسه با روش استاندارد PM ارائه نمودند. این در حالی است که برای ایستگاه اردبیل ضرایب اصلی مدل‌های گروه تورک با NRMSE کمتر از 21/0 نتایج قابل قبولی را ارائه کرد.

https://gps.gu.ac.ir/article_250559_91107c5cefec9afccd58b66017ca9036.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Identifying Key Drivers of Spatial Resilience in Climate-Vulnerable Rural Settlements: A case study of Chabahar County شناسایی پیشران‌های کلیدی تاب‌آوری فضایی در سکونتگاه‌های روستاییِ آسیب‌پذیر اقلیمی: مطالعه موردی شهرستان چابهار 81 99 252308 10.30488/gps.2026.587885.3913 FA علی مختاری کرچکانی گروه برنامه‌ریزی آمایش سرزمین، دانشگاه بین‌المللی چابهار، چابهار، ایران 0000-0003-3734-6729 Journal Article 2026 04 03 Spatial resilience of rural settlements in arid coastal regions is increasingly influenced by the complex interaction of environmental, institutional, and economic factors. Chabahar region, as one of the strategic areas in southeastern Iran, confronts multiple challenges such as water scarcity, climatic pressures, spatial disparities, and institutional constraints, which create considerable uncertainty regarding the future sustainability of its rural settlements. This study aims to identify the key drivers affecting the spatial resilience of rural settlements in Chabahar and to analyze possible future scenarios. The research adopted a futures studies approach, incorporating structural analysis via the MICMAC method and scenario planning using Scenario Wizard software. In the first stage, 16 key variables were identified through literature review and expert consultation, which were then analyzed via a cross-impact matrix. The results of the MICMAC analysis indicate that governance and institutional support, access to water resources, environmental quality, climate change, and spatial connectivity are the most influential structural drivers shaping the spatial resilience system of the region. Subsequently, five major drivers were selected for scenario analysis, and three possible states were defined for each. The analysis revealed three consistent scenario: resilient integration, stagnant transition, and systemic lock-in. The stagnant transition scenario - current trends with modest infrastructure/governance gains - was deemed most probable for the region. Building spatial resilience in Chabahar thus demands integrated governance, sustainable water management, livelihood diversification, and better rural connectivity. These results provide a useful basis for evidence-based and adaptive forward looking spatial planning and policymaking in vulnerable coastal regions تاب‌آوری فضایی سکونتگاه‌های روستایی در مناطق ساحلی خشک به‌طور فزاینده‌ای تحت تأثیر برهم‌کنش پیچیده عوامل محیطی، نهادی و اقتصادی قرار دارد. منطقه چابهار به‌عنوان یکی از نواحی راهبردی جنوب شرق ایران، با چالش‌هایی نظیر تنش آبی، فشارهای اقلیمی، نابرابری‌های فضایی و محدودیت‌های نهادی مواجه است که آینده سکونتگاه‌های روستایی را با عدم قطعیت همراه می‌کند. هدف این پژوهش شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر بر تاب‌آوری فضایی سکونتگاه‌های روستایی چابهار و تحلیل سناریوهای محتمل آینده است. پژوهش حاضر با رویکرد آینده‌پژوهی و با استفاده از روش تحلیل ساختاری میک‌مک و سناریونگاری در نرم‌افزار سناریو ویزارد انجام شد. در مرحله نخست، ۱۶ متغیر کلیدی از طریق مرور ادبیات و نظر خبرگان شناسایی و در قالب ماتریس اثرات متقاطع تحلیل شدند. نتایج نشان داد که متغیرهای حکمرانی و حمایت نهادی، دسترسی به منابع آب، کیفیت محیطی، تغییر اقلیم و اتصال‌پذیری فضایی مهم‌ترین پیشران‌های ساختاری سیستم تاب‌آوری فضایی منطقه هستند. در ادامه، پنج پیشران اصلی برای تحلیل سناریو انتخاب و برای هر یک سه وضعیت آینده تعریف شد. نتایج تحلیل سناریو سه سناریوی سازگار شامل یکپارچگی تاب‌آور، گذار ایستا و قفل‌شدگی سیستمی را آشکار ساخت. در میان آن‌ها، سناریوی گذار ایستا به‌عنوان محتمل‌ترین آینده منطقه شناسایی شد که بیانگر تداوم روندهای کنونی همراه با بهبودهای محدود در زیرساخت و حکمرانی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ارتقای تاب‌آوری فضایی در چابهار مستلزم تقویت حکمرانی یکپارچه، مدیریت پایدار منابع آب، تنوع‌بخشی معیشتی و بهبود اتصال فضایی سکونتگاه‌های روستایی است. این نتایج می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی فضایی آینده‌نگر در مناطق ساحلی آسیب‌پذیر فراهم کند.

https://gps.gu.ac.ir/article_252308_4388f36351439559b5807cd4a438a303.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Structural analysis of the city physics with an environmental sustainability approach: A case study of Behshahr city تحلیل ساختاری کالبد شهر با رویکرد پایداری زیست‌محیطی مطالعه موردی: شهر بهشهر 101 121 253170 10.30488/gps.2026.561700.3876 FA سیده محدثه حسینی گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران سید مهدی موسی کاظمی گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0001-6605-9169 نفیسه مرصوصی گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران مجید جاوری گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 03 Rapid urbanization and unplanned urban expansion in recent decades have led to multiple challenges in the spatial, social, and particularly environmental dimensions of cities. This study aims to analyze the structural morphology of Behshahr city with an emphasis on environmental sustainability. The research employs a descriptive–analytical approach based on field and documentary data. The study population consisted of 15 experts in urban planning and environmental management, and data were collected through questionnaires and analyzed using statistical methods (one-sample t-test and structural equation modeling) in SPSS and Smart PLS software. The overall status of the urban morphology in terms of environmental sustainability was evaluated as below the desirable level (mean < 3). The one-sample t-test indicated that most indicators, except for the people and local communities’ component, significantly differed from the theoretical median (p < 0.05). Structural equation modeling results revealed that the components housing and buildings (β=0.955), land use (β=0.945), and urban structure (β=0.936) had the greatest impact on environmental sustainability, whereas land (β=0.418) and zoning (β=0.459) indicated no significant effect. These findings reveal that improving construction management, revising land-use policies, optimizing land allocation, and organizing the urban form can reduce environmental pressures and enhance the city’s ecological resilience. Overall, achieving environmental sustainability in Behshahr requires modifications in morphological patterns and governance, moving toward a compact and resilient city, where urban development aligns with natural and ecological capacities to ensure a sustainable and livable future for coming generations رشد شتابان شهرنشینی و توسعه بی‌رویه فضاهای شهری در دهه‌های اخیر، چالش‌های گسترده‌ای را در ابعاد کالبدی، اجتماعی و به‌ویژه زیست‌محیطی شهرها ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ساختار کالبدی شهر بهشهر با تأکید بر پایداری زیست‌محیطی انجام‌شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر داده‌های میدانی و اسنادی است. جامعه آماری شامل 15 نفر از کارشناسان حوزه شهرسازی و محیط‌زیست بوده و داده‌ها از طریق پرسشنامه گردآوری و با استفاده از آزمون تی تک نمونه‌ای و مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزارهای SPSS و SmartPLS تحلیل‌شده‌اند. نتایج نشان داد که وضعیت کلی ساختار کالبدی شهر بهشهر از منظر پایداری زیست‌محیطی در سطحی کمتر از حد مطلوب قرار دارد و میانگین اغلب شاخص‌ها کمتر از 3 ارزیابی‌شده است. آزمون تی تک نمونه‌ای بیانگر آن است که بیشتر مؤلفه‌ها، به‌جز «مردم و گروه‌های محلی»، تفاوت معناداری با مقدار نظری دارند (0/05>p). همچنین یافته‌های مدل معادلات ساختاری نشان داد که مؤلفه‌های «مسکن و ساختمان» (β=0/955)، «کاربری زمین» (β=0/945) و «ساختار کالبدی» (β=0/936) بیشترین اثر را بر پایداری زیست‌محیطی داشته‌اند، درحالی‌که مؤلفه‌های «زمین» (β=0/418) و «منطقه‌بندی» (β=0/459) تأثیر معناداری نشان ندادند. بر این اساس، بهبود مدیریت ساخت‌وساز، بازنگری در سیاست‌های کاربری زمین و سامان‌دهی کالبدی می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای تاب‌آوری زیست‌محیطی و حرکت به‌سوی الگوی شهر فشرده و پایدار در بهشهر باشد.

https://gps.gu.ac.ir/article_253170_9a81468a7d4629d5f9174857f440d35d.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Spatial Pattern Analysis of Smart Urban Land Use in Nasiriyah city تحلیل الگوی فضایی هوشمند کاربری اراضی شهری ناصریه 123 141 252516 10.30488/gps.2026.596359.3929 FA صادق مهدی کاظم گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0009-0006-9413-7893 سید علی علوی گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-0654-9489 ابوالفضل مشکینی گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-3071-275X حسن احمدی گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0009-0009-3188-8448 Journal Article 2026 04 04 Urban growth in the cities of southern Iraq has led to extensive changes in the spatial pattern of land use and the intensification of associated challenges. This study aims to analyze the spatial pattern of urban land use in Nasiriyah and assess its change trends trajectory. This applied study adopted a descriptive–analytical mixed-methods approach, integrating remote sensing, geographic information systems, and spatial modeling. The data comprise Landsat satellite imagery from 1992, 2007, and 2022, along with demographic, economic, and infrastructural data. To analyze spatial patterns, Moran's I, Shannon entropy, and the Gini coefficient were employed, while CA-Markov and ANN-CA models were used to predict upcoming changes. The findings revealed that the urban land area increased from 12.6 km² in 1992 to 61.5 km² in 2022, representing a growth of 388%. Concurrently, vegetated lands and water bodies decreased by 35.5 km² and 10 km², respectively. The results of Moran's I indicated a strong concentration of residential and commercial land uses in the city's central core and an uneven distribution of service-oriented land uses. Furthermore, the relative entropy value of 0.76 indicates horizontal expansion and a relatively high degree of urban sprawl. The spatial justice analysis, with a Gini coefficient of 0.54, revealed significant inequality in the distribution of urban services. CA-Markov model projections exhibited that, if the current trend continues, urban land area will reach 122.4 km² by 2052. The sustainable development scenario - focusing on green space, education, and health services - was the most suitable spatial pattern for Nasiriyah رشد شهرنشینی در شهرهای جنوب عراق موجب تغییرات گسترده در الگوی فضایی کاربری اراضی و تشدید چالش‌هایی شده است. هدف این مثاله تحلیل الگوی فضایی کاربری اراضی شهری ناصریه، ارزیابی روند تغییرات آن انجام شده است. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد آمیخته مبتنی بر سنجش از دور، سامانه اطلاعات جغرافیایی و مدل‌سازی فضایی است. داده‌های پژوهش از تصاویر ماهواره‌ای لندست در سال‌های 1992، 2007 و 2022، داده‌های جمعیتی، اقتصادی و زیرساختی گردآوری شد. برای تحلیل الگوهای فضایی از شاخص‌های موران، آنتروپی شانون و ضریب جینی و برای پیش‌بینی تغییرات آتی از مدل‌های CA-Markov و ANN-CA استفاده گردید. یافته‌ها نشان داد مساحت کاربری شهری از 12/6 کیلومتر مربع در سال 1992 به 5/61 کیلومتر مربع در سال 2022 افزایش یافته و رشد 388 درصدی را تجربه کرده است. هم‌زمان، اراضی گیاهی و منابع آبی به‌ترتیب 5/35 و 10 کیلومتر مربع کاهش یافته‌اند. نتایج شاخص موران بیانگر تمرکز شدید کاربری‌های مسکونی و تجاری در هسته مرکزی شهر و توزیع نامتوازن کاربری‌های خدماتی است. همچنین مقدار آنتروپی نسبی 76/0 نشان‌دهنده گسترش افقی و پراکندگی نسبتاً بالای توسعه شهری است. تحلیل عدالت فضایی نیز با ضریب جینی 54/0، نابرابری قابل توجه در توزیع خدمات شهری را آشکار ساخت. پیش‌بینی‌های مدل CA-Markov نشان داد در صورت تداوم روند موجود، مساحت کاربری شهری تا سال 2052 به 4/122 کیلومتر مربع خواهد رسید. در نهایت، سناریوی توسعه پایدار با تأکید بر ارتقای سرانه فضای سبز، خدمات آموزشی و بهداشتی، به‌عنوان مناسب‌ترین الگوی توسعه فضایی شهر ناصریه معرفی شد.

https://gps.gu.ac.ir/article_252516_1cd4e6ec69e982015dd11643fa738862.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Spatio-Temporal Analysis of Rural Population Distribution in Alborz Province Using Advanced Spatial Autocorrelation Models تحلیل دینامیک فضایی–زمانی پراکنش جمعیت روستایی استان البرز با بهره‌گیری از مدل‌های پیشرفته خودهمبستگی فضایی 143 162 253934 10.30488/gps.2026.566936.3883 FA جعفر میرکتولی گروه جغرافیا، دانشکده علوم‌انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران فاطمه قره قاشی گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان،ایران 0009-0002-0161-3709 مصطفی آریان کیا گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-1710-3319 Journal Article 2026 04 04 Uneven population distribution, particularly in developing countries, creates challenges such as inequality in access to infrastructure and public services, as well as imbalance in regional development. Alborz Province, located on the outskirts of the capital and characterized by rapid population growth in recent years, is considered a suitable case for examining spatial population changes. Accordingly, this study aims to analyze the spatio-temporal dynamics of rural population distribution in Alborz Province over the period 2011 to 2016, using advanced spatial autocorrelation models. This study is applied in objective and descriptive-analytical in methodology. The required data were extracted from the General Population and Housing Census for the two specified periods and processed in a Geographic Information System (GIS) environment. For data analysis, various spatial statistical methods were employed, including the nearest neighbor index, local spatial autocorrelation, the GetisOrd Gi* index, and kriging interpolation. The findings indicate that the rural population distribution in the province follows a clustered and uneven pattern. High-value clusters (hot spots) are mainly concentrated around the counties of Karaj, Savojbolagh, Nazarabad, and Eshtehard, while low-value clusters (cold spots) are dispersed in other areas. Although the intensity of spatial autocorrelation has somewhat decreased at the macro level, the enduring spatial stability of major population centers over the study period indicates continued spatial inequality. This study emphasizes the need for a place-based approach in future planning to achieve a more equitable distribution of population and services in Alborz Province. توزیع نامتوازن جمعیت، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، چالش‌هایی مانند نابرابری در دسترسی به زیرساخت‌ها و خدمات عمومی و عدم تعادل در توسعه منطقه‌ای ایجاد می‌کند. استان البرز، واقع در حاشیه پایتخت و با رشد سریع جمعیت در سال‌های اخیر، نمونه‌ای مناسب برای بررسی تغییرات فضایی جمعیت محسوب می‌شود. ازاین‌رو هدف این پژوهش، تحلیل دینامیک فضایی-زمانی پراکنش جمعیت روستایی استان البرز در بازه ۱۳90 تا ۱۳۹۵ با بهره‌گیری از مدل‌های پیشرفته خودهمبستگی فضایی است. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. داده‌های موردنیاز از سرشماری عمومی نفوس و مسکن در دو دوره مذکور استخراج و در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) مورد پردازش قرار گرفت. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش‌های مختلف آمار فضایی شامل شاخص میانگین نزدیک‌ترین همسایگی، شاخص خودهمبستگی فضایی محلی، شاخص (Gi) و درون‌یابی به روش کریجینگ استفاده‌شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پراکنش جمعیت روستایی استان از الگویی خوشه‌ای و نامتعادل تبعیت می‌کند. خوشه‌های با مقادیر بالا (نقاط داغ) عمدتاً در اطراف شهرستان‌های کرج، ساوجبلاغ، نظرآباد و اشتهارد متمرکزشده‌اند، درحالی‌که خوشه‌های کم-کم (نقاط سرد) در سایر نواحی پراکنده هستند. اگرچه شدت خودهمبستگی فضایی در مقیاس کلان تا اندازه‌ای کاهش‌یافته، اما ثبات مکانی کانون‌های اصلی جمعیت در طول دهه موردمطالعه حاکی از تداوم نابرابری فضایی است. این پژوهش بر لزوم اتخاذ رویکردی مکان محور در برنامه‌ریزی‌های آتی برای توزیع عادلانه‌تر جمعیت و امکانات در استان البرز تأکید دارد.

https://gps.gu.ac.ir/article_253934_d62dd275d8a5d7d440f61264b57d43e7.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Recognition and Zonation of Diurnal Rhythms of Urban Activity Based on Multi-Source Spatial Scenario Data: A Case Study of Tehran بازشناسی و پهنه‌بندی ریتم‌های شبانه‌روزی فعالیت شهری با اتکا به داده‌های سناریویی مکانی چند منبعی؛ مطالعه موردی شهر تهران 163 184 254036 10.30488/gps.2026.595618.3926 FA اسماء نورمحمدی گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران 0000-0002-1053-7640 رضوان قربانی سالخورد گروه مهندسی عمران، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران 0009-0000-0691-3554 Journal Article 2026 04 04 A B S T R A C T The rhythm of urban activity varies throughout the day and across different types of days, and the mismatch between the temporal presence of the population and the temporal supply of services can affect temporal accessibility and the efficiency of urban spaces. The present study was conducted with the aim of testing a quantitative framework for identifying and comparing diurnal activity rhythms, examining their differences across day types, and prioritizing temporal-spatial interventions in three selected zones of Tehran, namely Tajrish, Enqelab-Valiasr, and Naziabad. To evaluate the framework, a simulated scenario dataset with the status SIMULATED_TRAINING was employed. The data structure comprised 12 nodes, three day types, and six time periods, and in total, 216 primary observations and 108 supplementary observations related to reference stations, equivalent to 324 fifteen-minute observations, were analyzed. Indicators of urban activity intensity, temporal balance, and the share of evening-night activity were utilized, along with Friedman and Wilcoxon tests, Spearman correlation, hierarchical clustering, temporal service gap analysis, and an intervention priority model. The results of the simulated data indicated that the mean activity intensity in the Enqelab-Valiasr zone was higher than in Tajrish and Naziabad. Day type did not have a significant effect on overall activity intensity; however, temporal balance and the share of evening-night activity differed between weekdays and Friday. The three-cluster solution distinguished three types: evening commercial-leisure, residential-night, and bimodal transportation. Sensitivity analysis revealed that some intervention rankings are dependent on policy orientation. This framework enables the integration of activity rhythm, temporal supply of services, and intervention priority; nevertheless, generalizing the results to Tehran requires replacing simulated data with actual observations and reliable spatial sources. Extended Abstract Introduction Cities are chronological systems, and population presence, mobility, and activity within them vary throughout the day-night cycle and across different types of days. Accordingly, the functioning of urban space cannot be explained solely by official land use or static spatial characteristics; it also depends on the timing, intensity, and duration of use. Neglecting this dimension can create a mismatch between the timing of population presence and the accessibility of services. The concept of urban activity rhythm examines these variations across different periods of the day. The theoretical foundations of this approach are linked to time geography and rhythm-analysis. Time geography emphasizes the interaction of space, time, and the constraints of daily activity, while rhythm-analysis considers urban life to be the product of the interplay between cyclical rhythms and linear rhythms arising from employment, transportation, and institutional activity. From this perspective, spaces with similar land uses can also exhibit different temporal signatures. Empirical studies have indicated that functional characteristics, accessibility, and land-use diversity play a role in shaping different chronological patterns. The expansion of spatial and chronological data has enhanced the capacity to examine urban dynamics. Mobile phone data, GPS, smart cards, transit transactions, sensors, and pedestrian counts have been employed to identify mobility patterns and the chronological structure of activity. However, these data face limitations such as difficulty of access, sampling ambiguity, privacy concerns, socio-spatial bias, and weak reproducibility. Therefore, temporally referenced pedestrian observations, combined with spatial characteristics and the chronological supply of services, can provide a complementary approach. Despite the growth of international studies, spatiotemporal research on urban activity in Iran remains inadequate and has focused primarily on mobility and travel demand. The simultaneous analysis of activity intensity, chronological distribution, differences between working and non-working days, and the chronological accessibility of services has received less attention. This gap is particularly significant in Tehran, given its functional diversity and the uneven distribution of opportunities. Accordingly, this study compares daily activity rhythms at selected nodes in Tehran, measures the differences among working days, Thursdays, and Fridays, examines the relationships between spatial-functional characteristics and rhythm indicators, and identifies priority nodes for spatiotemporal intervention based on the mismatch between activity intensity and the temporal supply of services. Activity rhythm is evaluated using indicators of activity intensity, chronological balance, peak time, and the share of evening-night activity. The novelty of the research lies in integrating activity rhythm analysis, measurement of the chronological service gap, and prioritization of interventions within a spatiotemporal planning framework. Methodology This applied study adopted a quantitative and comparative approach, considering the urban activity node as the primary unit of analysis. The research focused on three selected zones in Tehran - Tajrish, Enghelab–Valiasr, and Naziabad - which represent parts of northern, central, and southern Tehran, respectively. Four nodes were selected from each zone, resulting in a total of 12 nodes encompassing residential, commercial-administrative-service, transportation, and mixed-public-leisure functions. Node selection was based on dominant function, density and diversity of destinations, access to public transportation, and the node's role in the street network. To extract spatial and service-related contextual variables, a 500-meter radius buffer was defined around each node. Pedestrian flow and stationary presence were examined through standardized 15-minute observations. Each node was evaluated across six daily periods - early morning (06:00–09:00), mid-morning (09:00–12:00), noon (12:00–15:00), afternoon (15:00–18:00), early evening (18:00–21:00), and night (21:00–24:00) - and across three types of days: working days, Thursdays, and Fridays. The dataset comprised 324 observations, of which 216 were allocated to the 12 main nodes and 108 supplementary observations to three reference stations. The reference stations were utilized to construct 24-hour activity profiles. The urban activity intensity index was calculated from normalized pedestrian flow and normalized stationary presence with equal weighting. Chronological signatures, chronological balance, peak time, and the share of evening-night activity were also extracted. The Friedman test and Wilcoxon pairwise comparisons were employed to examine differences among day types. Spearman correlation examined exploratory and non-causal relationships between activity rhythm indicators and spatial characteristics. Hierarchical clustering with Ward's method and Euclidean distance was used to identify rhythm typologies, and cluster quality was assessed using the Silhouette index and cophenetic correlation. Subsequently, the chronological service gap and a composite intervention priority score were calculated, and sensitivity analysis examined the stability of rankings across different policy weighting scenarios. Results and Discussion The results revealed clear spatial and functional differences in the activity rhythms of the selected nodes. Based on the urban activity intensity index, the Enghelab–Valiasr zone had the highest activity intensity with a mean of 0.385, followed by Tajrish with 0.298 and Naziabad with 0.203. At the node level, Valiasr Intersection–City Theater recorded the highest activity intensity with an index of 0.634, followed by Tajrish Bazaar–Imamzadeh Saleh with 0.448 and Enghelab Square–Metro Entrance with 0.427. The high activity intensity in the central zone was associated with the concentration of commercial, educational, cultural, transportation, and service functions, along with greater accessibility and destination diversity. Although chronological balance was relatively high across all three zones, chronological profiles revealed differences in activity timing. The share of evening-night activity was 43.1% in Tajrish and 42.4% in Naziabad, whereas this value reached 39.6% in Enghelab–Valiasr. Thus, despite having the highest overall activity intensity, the central zone exhibited a smaller share of activity in the later periods of the day, while in Tajrish and Naziabad, activity continued more prominently into the evening and night. The 24-hour profiles of the reference stations also indicated that peak activity time varies according to the type of day. In Tajrish, peak activity on working days and Fridays occurred around 19:00. In Enghelab–Valiasr, the working-day peak was around 19:00, but on Fridays it shifted to approximately 17:00. In Naziabad, peak activity was observed around 18:00 on working days and around 19:00 on Fridays. These shifts demonstrate that the type of day can alter the timing of peak activity within a fixed spatial context. Transportation nodes generally exhibited a bimodal pattern, with one peak in the morning and another in the afternoon or early evening. Commercial and mixed-use nodes typically exhibited increasing activity from noon toward the afternoon and early evening, whereas residential nodes displayed lower morning activity and a greater concentration of activity in the later hours of the day. Hierarchical clustering identified three main activity rhythm types: an evening commercial-leisure cluster comprising six nodes, a residential-night cluster comprising three nodes, and a bimodal transportation cluster comprising three nodes. The three-cluster solution had a Silhouette coefficient of 0.523 and a cophenetic correlation of 0.835, indicating acceptable separation and structural coherence. The placement of transportation and residential nodes from different geographical zones within similar rhythm types demonstrated that functional characteristics can explain chronological similarity more effectively than a simple north-central-south distinction. The comparison among day types indicated that overall activity intensity did not differ significantly, but the chronological organization of activity did. The Friedman test revealed significant differences for chronological balance and the share of evening-night activity, while the mean activity intensity remained statistically similar across day types. Wilcoxon pairwise comparisons indicated that working days exhibited a more balanced chronological distribution than Fridays, whereas the share of evening-night activity was higher on Fridays. Thus, the main difference between working and non-working days pertained more to the timing and concentration of activity than to its overall volume. Spearman exploratory analysis revealed strong positive relationships between activity intensity and destination diversity, built-up density, access to public transportation, surrounding services, and network centrality. In contrast, the share of evening-night activity had a negative relationship with network centrality. This pattern indicates that central nodes can exhibit higher overall activity intensity without necessarily displaying the greatest activity during the later hours of the day. Given that these relationships were examined across 12 nodes, they should be interpreted as exploratory associations rather than causal effects. The service gap analysis demonstrated a mean absolute gap of 0.073 across all nodes. The mean gap was 0.098 in Enghelab–Valiasr, followed by Tajrish with 0.071 and Naziabad with 0.050. The largest individual gaps were observed at Valiasr Intersection–City Theater with 0.149, Enghelab Square–Metro Entrance with 0.119, Tajrish Bazaar–Imamzadeh Saleh with 0.099, and Tajrish Square–Metro Entrance with 0.089. Larger gaps were primarily concentrated in central and high-density nodes, whereas several residential and mixed-use nodes exhibited a greater need for evening-night services. Accordingly, central and transportation nodes were more associated with pressure on service capacity, while residential and mixed-use nodes were more sensitive to the chronological accessibility of neighborhood services. The intervention priority model placed Valiasr Intersection–City Theater, Enghelab Square–Metro Entrance, and Tajrish Square–Metro Entrance among the highest-priority nodes in the baseline model. However, sensitivity analysis showed that rankings change under different policy weighting scenarios. When greater emphasis was placed on service equity, the residential node Vesal rose from seventh to first rank, and the residential node Akbar Mashhadi rose from eleventh to third rank. This result indicates that efficiency-based and chronological equity-based approaches do not necessarily identify identical priorities, and the final ranking of nodes depends to some extent on the selected policy objective. Conclusion The findings indicated that the selected urban nodes possess distinct spatial and chronological rhythms that cannot be explained solely by static land-use classifications. The three study zones differed in terms of overall activity intensity, evening-night activity, and chronological organization, and functional differences led to the emergence of recognizable rhythm types: evening commercial-leisure, residential-night, and bimodal transportation. The type of day influenced the timing and distribution of activity more than its overall volume. The service gap analysis also exhibited that high activity intensity is not necessarily accompanied by an appropriate chronological supply of services, and that when chronological equity is emphasized, residential nodes may attain higher priority for intervention. These results support a spatiotemporal planning approach in which interventions are differentiated based on node function, chronological demand, and service accessibility. Transportation nodes require greater coordination during peak periods; central commercial nodes may require increased service capacity and alignment of operating hours with demand peaks; and residential areas can benefit from strengthened evening and night neighborhood services, lighting, and local support. This framework does not imply continuous activity across all urban areas; rather, it emphasizes better coordination among activity timing, service supply, transportation, safety, and public space management. This framework introduces time alongside place and function as an operational dimension in urban planning. Given the inadequate number of selected nodes and the study's focus on three zones of Tehran, broader generalization of the results requires the examination of more locations, different seasons, and more diverse chronological conditions. Funding This research received no specific financial support from governmental, commercial, or non-profit organizations. Authors' Contribution Asma Nourhmohammadi contributed to the research design, the development of the theoretical and methodological framework, data analysis, and the writing of the manuscript. Rezvan Ghorbani Salekhord contributed to the development of the theoretical foundations, interpretation of the results, scientific review, and final revision of the manuscript. Conflict of Interest The authors declared that there is no conflict of interest concerning the preparation, writing, or publication of this article. Acknowledgments The authors express their sincere gratitude to all individuals who provided scientific or administrative cooperation at various stages of the research and manuscript preparation. ریتم فعالیت شهری در طول شبانه‌روز و میان انواع روز تغییر می‌کند و ناهماهنگی میان زمان حضور جمعیت و عرضه زمانی خدمات می‌تواند دسترسی زمانی و کارایی فضاهای شهری را تحت تأثیر قرار دهد. پژوهش حاضر با هدف آزمون یک چارچوب کمی برای شناسایی و مقایسه ریتم‌های شبانه‌روزی فعالیت، بررسی تفاوت آن‌ها میان انواع روز و اولویت‌بندی مداخلات زمانی–فضایی در سه پهنه منتخب تهران شامل تجریش، انقلاب–ولیعصر و نازی‌آباد انجام شد. برای ارزیابی چارچوب، از مجموعه داده سناریویی شبیه‌سازی‌شده با وضعیت Simulated_ Training استفاده شد. ساختار داده شامل ۱۲ گره، سه نوع روز و شش دوره زمانی بود و درمجموع ۲۱۶ مشاهده اصلی و ۱۰۸ مشاهده تکمیلی مربوط به ایستگاه‌های مرجع، معادل ۳۲۴ مشاهده ۱۵ دقیقه‌ای، تحلیل شد. شاخص‌های شدت فعالیت شهری، تعادل زمانی و سهم فعالیت عصرگاهی–شبانه، همراه با آزمون‌های فریدمن و ویلکاکسون، همبستگی اسپیرمن، خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی، تحلیل شکاف زمانی خدمات و مدل اولویت مداخله به کار رفت. نتایج داده‌های شبیه‌سازی‌شده نشان داد میانگین شدت فعالیت در پهنه انقلاب–ولیعصر از تجریش و نازی‌آباد بیشتر بود. نوع روز بر شدت کلی فعالیت اثر معناداری نداشت، اما تعادل زمانی و سهم فعالیت عصرگاهی–شبانه میان روز کاری و جمعه متفاوت بود. راه‌حل سه خوشه‌ای، سه تیپ تجاری–فراغتی عصرگاهی، مسکونی–شبانه و دو اوجی حمل‌ونقلی را تفکیک کرد و تحلیل حساسیت نشان داد برخی رتبه‌های مداخله به جهت‌گیری سیاستی وابسته‌اند. این چارچوب امکان تلفیق ریتم فعالیت، عرضه زمانی خدمات و اولویت مداخله را فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، تعمیم نتایج به تهران مستلزم جایگزینی داده‌های شبیه‌سازی‌شده با مشاهدات واقعی و منابع مکانی معتبر است.

https://gps.gu.ac.ir/article_254036_aed978a25a45a4e25e8bc52e13953590.pdf

دانشگاه گلستان مجله آمایش جغرافیایی فضا 2538-5739 16 2 2026 07 23 Evaluating the Efficiency of Active Medical Centers in Health Tourism in Yazd Province Using Network Data Envelopment Analysis ارزیابی کارایی مراکز درمانی فعال در گردشگری سلامت استان یزد با تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای 185 202 254545 10.30488/gps.2026.601020.3936 FA محمدصابر هاتفی گروه مدیریت صنعتی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران 0000-0001-6682-3139 مژده ربانی گروه مدیریت صنعتی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران 0000-0001-6682-3139 محمدتقی هنری گروه مدیریت صنعتی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران 0000-0001-8861-4581 ابوالفضل صادقیان گروه مدیریت صنعتی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران 0009-0007-5733-5919 Journal Article 2026 04 04 A B S T R A C T Health tourism, as one of the specialized domains of tourism, depends not only on its economic and regional impacts but also on the efficient performance of medical centers and their ability to attract and provide services to international patients. The present study aims to evaluate the efficiency of active medical centers in health tourism in Yazd Province using Network Data Envelopment Analysis (NDEA) and to explain the organizational factors related to their performance based on the European Foundation for Quality Management (EFQM) Excellence Model. The research is applied in terms of purpose and employs a combination of qualitative and quantitative approaches in terms of method. The study population consisted of 10 active medical centers in health tourism in Yazd Province, and the expert panel included 15 specialists in the fields of health tourism and medical center management, who were selected purposively. After identifying and finalizing the indicators, the efficiency of the centers was evaluated using a two-stage Network Data Envelopment Analysis model with variable returns to scale (VRS) and output-oriented orientation in MaxDEA software. The findings indicated that the average overall efficiency of the centers is 0.74, and three centers—A2, B5, and C8—achieved full efficiency. A comparison of the network stages showed that the average efficiency of the first stage, i.e., the attraction and preparation of international patients, was 0.62, while the average efficiency of the second stage, i.e., service provision and outcomes, was 0.93. Furthermore, slack analysis revealed that international marketing and advertising costs have excess consumption in a considerable portion of inefficient centers, and the shortage of foreign currency income, final admitted patients, and certain outputs of the attraction stage are among the most important areas for improvement. The evaluation of the EFQM enabler factors also showed that centers with higher performance obtained higher scores in components such as policy and strategy, processes, partnerships and resources. Extended Abstract Introduction Health tourism has emerged as one of the most significant and rapidly expanding domains of the tourism industry in recent decades. Beyond generating economic and income flows, this domain is associated with the development of specialized services, the enhancement of service delivery quality, and the formation of connections among medical centers, patients, and support networks at the destination. From this perspective, the performance of a health tourism destination depends not only on the existence of medical capacities but also on the ability of medical centers to convert existing resources and capacities into desirable services and outcomes. In fact, the presence of specialized physicians, medical equipment, and appropriate infrastructure can only translate into an operational advantage when the managerial and executive processes related to the attraction, admission, and delivery of services to international patients are also organized efficiently. In Iran, the availability of specialized human resources, competitive treatment costs, the specialized capacities of certain medical centers, and the existence of natural and cultural attractions have provided a suitable foundation for the development of health tourism. However, capitalizing on these capacities requires a precise understanding of the performance of medical centers and the identification of the areas in which existing resources are not converted into expected outcomes. In other words, the issue is not merely the extent to which centers possess resources, but also how these resources are utilized in the successive processes of health tourism and the degree to which desirable outputs are achieved. The primary problem of the present study emerges from this very point. In studies related to health tourism, a significant portion of the research has focused on identifying influential factors, barriers, and development strategies in this domain, while the quantitative evaluation of the performance of medical centers—and particularly the disaggregation of the efficiency of the internal stages of the health tourism process—has received less attention. On the other hand, an integrated evaluation of performance based solely on quantitative indicators cannot fully reveal the managerial and organizational dimensions affecting performance. In this regard, the EFQM Excellence Model can provide a complementary framework for interpreting differences in the performance of centers by focusing on factors such as leadership, policy and strategy, partnerships and resources, processes, and learning and innovation. Accordingly, the present study was conducted with the aim of evaluating the efficiency of active medical centers in health tourism in Yazd Province using Network Data Envelopment Analysis (NDEA). In this regard, the indicators related to the operational process of the centers were first identified and finalized using expert opinions; subsequently, the efficiency of the centers was evaluated within a two-stage network comprising the attraction and preparation process and the service delivery and outcomes process. Thereafter, the slack values of inputs and outputs were calculated to identify areas for improvement in inefficient centers, and finally, the quantitative results were integrated with the evaluation of organizational enabler factors based on the EFQM model. In this way, the study endeavors to provide not only an overall assessment of the efficiency of the centers but also to reveal the performance differences across various stages and the main areas of inefficiency within the studied scope. Methodology The present study is applied in terms of purpose and descriptive-survey and cross-sectional in terms of nature and data collection method, conducted with a mixed-methods approach (qualitative-quantitative). In the qualitative phase, the performance evaluation indicators of active medical centers in health tourism were identified, refined, and validated. In the quantitative phase, the overall and stage-specific efficiency of the centers was measured using Network Data Envelopment Analysis (Network DEA). The statistical population of the study consisted of medical centers and hospitals active in attracting and providing services to health tourists in Yazd Province. Based on their track record in this domain, access to performance data, and diversity in ownership and specialization, 10 centers were selected as Decision-Making Units (DMUs). Additionally, in the qualitative phase, 15 experts—including managers and officials of the selected medical centers, faculty members specializing in health services management and health tourism, and experts from relevant institutions—were selected through purposive and judgmental sampling. Practical experience, specialized knowledge, and relevant professional background were the main criteria for expert selection. Research data were collected through library and documentary studies, interviews with experts, and a researcher-developed questionnaire. In the first stage, the literature related to health tourism, performance evaluation of medical centers, data envelopment analysis, and the EFQM Excellence Model was reviewed, and an initial list of indicators was compiled. Subsequently, given the process-oriented nature of health tourism, the indicators were organized into two stages: "attraction and preparation" and "service delivery and outcomes." To validate the indicators, the Delphi method was employed over two rounds with the participation of 15 experts. The indicators were assessed in terms of relevance to the research subject, clarity, and measurability. After removing or merging inappropriate and similar items, their content validity was examined using the Content Validity Ratio (CVR) and the Content Validity Index (CVI). Ultimately, 11 indicators were selected for inclusion in the network model. To assess the reliability of the ranked sections of the questionnaire and the evaluation of the enabler factors of the EFQM Excellence Model, Cronbach's alpha coefficient was used, yielding a value greater than 0.8. Furthermore, the performance data of the centers were, to the extent possible, cross-checked against supporting documents and information and examined for consistency and reasonableness of values. Results and Discussion The results indicated that the average overall efficiency of the centers is 0.74, and three centers—A2, B5, and C8—achieved full efficiency within the framework of the employed model. The most significant finding of the study is the difference between the two stages of the process, such that the average efficiency of the attraction and preparation stage was 0.62, while the average efficiency of the service delivery and outcomes stage was 0.93. Therefore, in the studied sample, the performance gap in the pre-service delivery stage was observed to be greater than in the service delivery stage. Slack analysis also revealed that the type of inefficiency is not identical across different centers. In some centers, excess international marketing and advertising costs were observed; in others, shortages of specialized marketing personnel or shortfalls in outputs such as admitted patients, foreign currency income, and initial visits were prominent. In center C7, the issue was related to excess operational costs and insufficient patient satisfaction. Therefore, improving the performance of centers cannot be achieved through a general and identical solution for all units; rather, it requires interventions tailored to the type and location of inefficiency in each center. The evaluation of the EFQM enabler factors also showed that the three fully efficient centers obtained the highest scores on these factors, while centers with lower performance generally had lower scores. This pattern, at a descriptive level, highlights the importance of policy and strategy, partnerships and resources, and organizational processes alongside quantitative performance factors; however, this result does not constitute proof of a statistical or causal relationship between EFQM and efficiency. Based on the research findings, at the level of medical centers, it is recommended that corrective actions focus primarily on the attraction and preparation stage. Centers such as C6, D10, A1, and B3, which have lower efficiency in the first stage, need to evaluate the effectiveness of their international marketing expenditures and avoid allocating resources without proportionate outputs. In B4 and D9, strengthening specialized and multilingual human resources in the area of communication with international patients is of greater importance. In C7, improving patient experience and satisfaction while simultaneously controlling operational costs should be addressed. In centers A2, B5, and C8, which achieved full efficiency in both stages, maintaining existing mechanisms and documenting managerial and process-related experiences can provide a basis for transferring experience to other centers. Conclusion From a provincial policy-making perspective, it is recommended that, instead of general and uniform advertising, the health tourism development program of the province be based on establishing a network among medical centers, specialized health tourism agencies, international intermediaries, and patient liaison units. Furthermore, given the concentration of 80% of the studied centers in the city of Yazd, alongside strengthening the capacity of the provincial capital, the specialized capacity of centers in the cities of Meybod and Ardakan should also be considered in provincial planning. Specialization of services and focusing on comparative advantages, such as infertility treatment, can also contribute to the targeting of marketing and resource allocation, provided that genuine capacity exists and medical requirements are observed. Funding There is no funding support. Authors’ Contribution All of the authors approved thecontent of the manuscript and agreed on all aspects of the work. Conflict of Interest Authors declared no conflict of interest. Acknowledgments We are grateful to all the scientific consultants of this paper. گردشگری سلامت به‌عنوان یکی از حوزه‌های تخصصی گردشگری، علاوه بر برخورداری از آثار اقتصادی و منطقه‌ای، به عملکرد کارآمد مراکز درمانی و توانایی آن‌ها در جذب و ارائه خدمات به بیماران بین‌المللی وابسته است. هدف پژوهش حاضر، ارزیابی کارایی مراکز درمانی فعال در گردشگری سلامت استان یزد با استفاده از تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای و تبیین عوامل سازمانی مرتبط با عملکرد آن‌ها بر اساس مدل تعالی سازمانی (EFQM) است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، ترکیبی از رویکردهای کیفی و کمی است. جامعه موردمطالعه شامل ۱۰ مرکز درمانی فعال در گردشگری سلامت استان یزد و جامعه خبرگان شامل ۱۵ نفر از متخصصان مرتبط با حوزه گردشگری سلامت و مدیریت مراکز درمانی بود که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. پس از شناسایی و نهایی سازی شاخص‌ها، کارایی مراکز با استفاده از مدل تحلیل پوششی داده‌های شبکه‌ای دومرحله‌ای، با بازده به مقیاس متغیر و جهت‌گیری خروجی محور، در نرم‌افزار MaxDEA ارزیابی شد. یافته‌ها نشان داد میانگین کارایی کلی مراکز 74/0 است و سه مرکز A2،B5 و C8 به کارایی کامل دست‌یافته‌اند. مقایسه مراحل شبکه نشان داد میانگین کارایی مرحله نخست، یعنی جذب و آماده‌سازی بیماران بین‌المللی، 62/0 و میانگین کارایی مرحله دوم، یعنی ارائه خدمات و نتایج، 93/0 است. همچنین تحلیل مقادیر کسری نشان داد هزینه‌های بازاریابی و تبلیغات بین‌المللی در بخش قابل‌توجهی از مراکز ناکارا دارای مازاد مصرف است و کمبود درآمد ارزی، بیماران پذیرفته‌شده نهایی و برخی خروجی‌های مرحله جذب از مهم‌ترین زمینه‌های بهبود هستند. ارزیابی عوامل توانمند ساز EFQM نیز نشان داد مراکز دارای عملکرد بالاتر، در مؤلفه‌هایی مانند خط‌مشی و استراتژی، فرآیندها، مشارکت‌ها و منابع، امتیاز بالاتری کسب کرده‌اند.

https://gps.gu.ac.ir/article_254545_05e08981fd79e02e0ddc27b92de40cc1.pdf