مجله آمایش جغرافیایی فضا

مجله آمایش جغرافیایی فضا

شناسایی پیشران‌های کلیدی تاب‌آوری فضایی در سکونتگاه‌های روستاییِ آسیب‌پذیر اقلیمی: مطالعه موردی شهرستان چابهار

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
علی مختاری کرچکانی
گروه برنامه‌ریزی آمایش سرزمین، دانشگاه بین‌المللی چابهار، چابهار، ایران
10.30488/gps.2026.587885.3913
چکیده
تاب‌آوری فضایی سکونتگاه‌های روستایی در مناطق ساحلی خشک به‌طور فزاینده‌ای تحت تأثیر برهم‌کنش پیچیده عوامل محیطی، نهادی و اقتصادی قرار دارد. منطقه چابهار به‌عنوان یکی از نواحی راهبردی جنوب شرق ایران، با چالش‌هایی نظیر تنش آبی، فشارهای اقلیمی، نابرابری‌های فضایی و محدودیت‌های نهادی مواجه است که آینده سکونتگاه‌های روستایی را با عدم قطعیت همراه می‌کند. هدف این پژوهش شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر بر تاب‌آوری فضایی سکونتگاه‌های روستایی چابهار و تحلیل سناریوهای محتمل آینده است. پژوهش حاضر با رویکرد آینده‌پژوهی و با استفاده از روش تحلیل ساختاری میک‌مک و سناریونگاری در نرم‌افزار سناریو ویزارد انجام شد. در مرحله نخست، ۱۶ متغیر کلیدی از طریق مرور ادبیات و نظر خبرگان شناسایی و در قالب ماتریس اثرات متقاطع تحلیل شدند. نتایج نشان داد که متغیرهای حکمرانی و حمایت نهادی، دسترسی به منابع آب، کیفیت محیطی، تغییر اقلیم و اتصال‌پذیری فضایی مهم‌ترین پیشران‌های ساختاری سیستم تاب‌آوری فضایی منطقه هستند. در ادامه، پنج پیشران اصلی برای تحلیل سناریو انتخاب و برای هر یک سه وضعیت آینده تعریف شد. نتایج تحلیل سناریو سه سناریوی سازگار شامل یکپارچگی تاب‌آور، گذار ایستا و قفل‌شدگی سیستمی را آشکار ساخت. در میان آن‌ها، سناریوی گذار ایستا به‌عنوان محتمل‌ترین آینده منطقه شناسایی شد که بیانگر تداوم روندهای کنونی همراه با بهبودهای محدود در زیرساخت و حکمرانی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ارتقای تاب‌آوری فضایی در چابهار مستلزم تقویت حکمرانی یکپارچه، مدیریت پایدار منابع آب، تنوع‌بخشی معیشتی و بهبود اتصال فضایی سکونتگاه‌های روستایی است. این نتایج می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی فضایی آینده‌نگر در مناطق ساحلی آسیب‌پذیر فراهم کند.
کلیدواژه‌ها
پیشران‌های کلیدی
تاب‌آوری فضایی
برنامه‌ریزی فضایی
سکونتگاه‌های روستاییِ آسیب‌پذیر اقلیمی
شهرستان چابهار.
موضوعات

عنوان مقاله English

Identifying Key Drivers of Spatial Resilience in Climate-Vulnerable Rural Settlements: A case study of Chabahar County

نویسنده English

Ali Mokhtari Karchegani
Department of Spatial Planning, International Universityof Chabahar, Chabahar, Iran
چکیده English

Spatial resilience of rural settlements in arid coastal regions is increasingly influenced by the complex interaction of environmental, institutional, and economic factors. Chabahar region, as one of the strategic areas in southeastern Iran, confronts multiple challenges such as water scarcity, climatic pressures, spatial disparities, and institutional constraints, which create considerable uncertainty regarding the future sustainability of its rural settlements. This study aims to identify the key drivers affecting the spatial resilience of rural settlements in Chabahar and to analyze possible future scenarios. The research adopted a futures studies approach, incorporating structural analysis via the MICMAC method and scenario planning using Scenario Wizard software. In the first stage, 16 key variables were identified through literature review and expert consultation, which were then analyzed via a cross-impact matrix. The results of the MICMAC analysis indicate that governance and institutional support, access to water resources, environmental quality, climate change, and spatial connectivity are the most influential structural drivers shaping the spatial resilience system of the region. Subsequently, five major drivers were selected for scenario analysis, and three possible states were defined for each. The analysis revealed three consistent scenario: resilient integration, stagnant transition, and systemic lock-in. The stagnant transition scenario - current trends with modest infrastructure/governance gains - was deemed most probable for the region. Building spatial resilience in Chabahar thus demands integrated governance, sustainable water management, livelihood diversification, and better rural connectivity. These results provide a useful basis for evidence-based and adaptive forward looking spatial planning and policymaking in vulnerable coastal regions

کلیدواژه‌ها English

Key Drivers
Spatial Resilience
Spatial Planning
Climate-Vulnerable Rural Settlements
Chabahar County.
جوانبخت قهفرخی، زهره؛ سعیدی، عباس؛ عزیزپور؛ فرهاد و توکلی نیا، جمیله. (1398). تحلیلی بر جریان‌های فضایی و شبکه منطقه‌ای در نواحی مرزی. مطالعه موردی: نواحی مرزی استان گلستان. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 9(33)، 203-226. doi:10.30488/gps.2019.91916
مختاری کرچگانی، علی؛ توکلی، مرتضی و احمدی پور، زهرا. (1399). مقایسه دستگاه‌های معرفت‌شناسی با محک روش‌شناسی در برنامه‌ریزی فضایی. مجله جغرافیا و توسعه، 18(59)، 185-210. https://doi.org/10.22111/gdij.2020.5470
مختاری کرچگانی، علی، توکلی، مرتضی و احمدی‌پور، زهرا. (1399). تحلیل معرفت‌شناسی طرح‌های آمایش سرزمین ایران. مجله آمایش فضا و جغرافیا، 24(3)، 27–63.. https://doi.org/10.22111/gdij.2020.5470
یوسفی، سمیه؛ شفیعی ثابت، ناصر و رحمانی، بیژن. (1401). جایگاه توانمندسازی ذی‌نفعان روستایی بر کارآفرینی و تحولات فضایی سکونتگاه‌های روستایی شهرستان طارم. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 12(1)، 1-14. doi:10.30488/gps.2021.251024.3315
 
References
Adger, W. N. (2000). Social and ecological resilience: are they related?. Progress in human geography, 24(3), 347-364. https://doi.org/10.1191/030913200701540465
Babu, S., Zhou, Y., Koever, L., & Srivastava, N. (2020). Youth entrepreneurship in agribusiness (Nigeria Country Report). International Food Policy Research Institute, Abuja, Nigeria. https://youth.cgiar.org/publications/youth-entrepreneurship-agribusiness-nigeria
Bazzi, H., Ebrahimi, H., & Aminnejad, B. (2021). A comprehensive statistical analysis of evaporation rates under climate change in southern Iran using WEAP (Case study: Chahnimeh reservoirs of Sistan Plain). Ain Shams Engineering Journal, 12(2), 1339–1352. https://doi.org/10.1016/j.asej.2020.09.011
Berkes, F., & Ross, H. (2013). Community resilience: Toward an integrated approach. Society & natural resources, 26(1), 5-20. https://doi.org/10.1080/08941920.2012.736605
Brown, K., & Westaway, E. (2011). Agency, capacity, and resilience to environmental change: lessons from human development, well-being, and disasters. Annual review of environment and resources, 36(1), 321-342. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-052610-092905
Cutter, S. L., Ash, K. D., & Emrich, C. T. (2021). The geographies of community disaster resilience. Global Environmental Change, 68, 102279. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2021.102279
Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., & Webb, J. (2008). A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global environmental change, 18(4), 598-606. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013
Davoudi, S., Brooks, E., & Mehmood, A. (2013). Evolutionary resilience and strategies for climate adaptation. Planning Practice & Research, 28(3), 307-322. https://doi.org/10.1080/02697459.2013.787695
FAO, F., 2018. Food and agriculture organization of the United Nations. https://www.fao.org/
Folke, C. (2006). Resilience: The emergence of a perspective for social–ecological systems analyses. Global environmental change, 16(3), 253-267. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2006.04.002
Folke, C., Carpenter, S. R., Walker, B., Scheffer, M., Chapin, T., & Rockström, J. (2010). Resilience thinking: integrating resilience, adaptability and transformability. Ecology and society, 15(4). https://doi.org/10.5751/ES-03610-150420
Godet, M. (2000). The art of scenarios and strategic planning: tools and pitfalls. Technological forecasting and social change, 65(1), 3-22. doi.org/10.1016/S0040-1625(99)00120-1
Holling, C. S. (1973, November). Resilience and stability of ecological systems. https://doi.org/10.1146/annurev.es.04.110173.000135
IPCC. (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844
javanbakht, Z., Saeedi, A., Azizpour, F., & Tavakolinia, J. (2019). Analysis of regional network flows in rural settlements of border areas (Case Study: Borderlands Settlement of Golestan Province). Geographical planning of space quarterly journal, 9(33), 203-226. doi:10.30488/gps.2019.91916 [In Persian]
Karimi, V., Karami, E., & Keshavarz, M. (2018). Climate change and agriculture: Impacts and adaptive responses in Iran. Journal of Integrative Agriculture, 17(1), 1–15. https://doi.org/10.1016/S2095-3119(17)61794-2
Martin, R., & Sunley, P. (2020). Regional economic resilience: Evolution and evaluation. In Handbook on regional economic resilience (pp. 10-35). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781785360862.00007
Meerow, S., & Newell, J. P. (2019). Urban resilience for whom, what, when, where, and why?. Urban geography, 40(3), 309-329. https://doi.org/10.1080/02723638.2016.1206395
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and urban planning, 147, 38-49. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011
Mirzaei, A., Saghafian, B., Mirchi, A., & Madani, K. (2019). The groundwater–energy–food nexus in Iran’s agricultural sector: Implications for water security. Water, 11(9), Article 1835. https://doi.org/10.3390/w11091835
Misra, S.B., 2025. Revisiting rural non-farm sector employment in India: trends from 1993-94 to 2023-24. Indian Journal of Human Development, 09737030251322830. https://doi.org/10.1177/09737030251322830.
Mkhtari Karchegani, A., Tavakoli, M., & Ahmadipour, Z. (2020). Comparison of Epistemological system's with Methodological Benchmarks in Spatial Planning. Geography and Development, 18(59), 185-210. DOI:10.22111/gdij.2020.5470 [In Persian]
Mokhtari Karchegani, A., Tavakoli, M., & Ahmadipour, Z. (2020). Epistemological analysis of spatial planning plan in Iran's. The Journal of Spatial Planning and Geomatics, 24(3), 27-63. https://doi:10.22111/gdij.2020.5470 [In Persian]
Neglo, K.A.W., Gebrekidan, T., Lyu, K., 2021. The role of agriculture and non-farm economy in addressing food insecurity in Ethiopia: a review. Sustainability 13 (7), 3874. https://doi.org/10.3390/su13073874.
Nematpour, M., Khodadadi, M., Rezaei, N., 2021. Systematic analysis of development in Iran's tourism market in the form of future study: a new method of strategic planning. Futures 125, 102650. https://doi.org/10.1016/j.futures.2020.102650.
OECD. (2021). Resilient regions and cities: Policy highlights. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/17017efe-en
Pike, A. (2006). Local and regional development. https://doi.org/10.4324/9780203003060
Rodrigue, J. P. (2024). The geography of transport systems. Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9781003343196
Sanjabi, S., & Alibaygi, A. (2026). Navigating Rural Futures: Scenario-Based Insights into Non-Agricultural Employment in Western Iran. Environmental and Sustainability Indicators, 101129. https://doi.org/10.1016/j.indic.2026.101129
Sharafi, S., Mottaghi, F., & Omidvari, F. (2026). Toward climate-smart agriculture in Iran: A six-decade life cycle assessment of 17 crops across four climatic zones. Cleaner and Responsible Consumption, 21, Article 100411. https://doi.org/10.1016/j.clrc.2026.100411
Tavakoli, M., & Mokhtari Karchegani, A. (2024). Analysis of the effectiveness of indigenous knowledge in the coastal villages of Chabahar County in reducing flood risk. International Journal of Coastal, Offshore And Environmental Engineering (ijcoe), 9(3), 24-42. DOI:10.22034/ijcoe.2024.459937.1084
Wilson, G. (2010). Multifunctional ‘quality’and rural community resilience. Transactions of the Institute of British Geographers, 35(3), 364-381. https://doi.org/10.1111/j.1475-5661.2010.00391.x
Yitbarek, E., & Tesfaye, W. (2022). Climate-smart agriculture, non-farm employment and welfare: exploring impacts and options for scaling up. Sustainability 14 (23), 15981. https://doi.org/10.3390/su142315981
yousefi, S., Shafieisabet, N., & rahmani, B. (2022). The Role of Rural Stakeholder’s Empowerment On Entrepreneurship and Spatial Changes of Rural Settlements in Tarom. Geographical planning of space quarterly journal, 12(1), 1-14. doi:10.30488/gps.2021.251024.3315 [In Persian]
مجله آمایش جغرافیایی فضا
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 81-99