تبیین الگوی سنجش تاب‌آوری کالبدی شهرهای رودخانه محور در برابر اثرات سیل نمونۀ. مورد مطالعه: شهر تنکابن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد واحد قزوین، قزوین، ایران

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 استادیار، گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد قزوین- مرکز شال، دانشگاه آزاد اسلامی، شال، ایران

10.30488/gps.2020.214382.3159

چکیده

سیل یکی از مخرب­ترین مخاطرات طبیعی است. بشر امروزی به طور کامل نتوانسته است این پدیدۀ طبیعی را مهار کند؛ به­همین دلیل به دنبال راه حلی است تا بتواند خطرهای ناشی از سیل را کاهش و تحمل­پذیری خود را در برابر آن افزایش دهد. هدف از­این پژوهش، تبیین الگوی سنجش تاب­آوری کالبدی در­برابر سیل به­منظور بهبودی سریع از شوک‌ها، فشارهای متعدد و بهبود عملکرد آن در­طی زمان است. این پژوهش به­لحاظ هدف کاربردی و به­لحاظ روش انجام کار، توصیفی–تحلیلی است. جامعه­آماری تحقیق، کارشناسان امور­شهری می‌باشند. به­منظور شناسایی متغیرها و شاخص­های ضروری، پس­از استخراج آنها از مبانی­نظری، با ­روش تحلیل روایی محتوایی، اثرگذارترین آنها شناسایی شده­اند. بررسی پژوهش­های ­پیشین نشان می­دهد، آنها در ارائه یک الگوی منسجم جهت بررسی خطر سیل در پهنه­های مختلف شهر و تبیین شاخص­ها و متغیرهای مؤثر برای ارزیابی هر پهنه ضعیف بوده­اند، لذا به‌منظور پهنه‌بندی خطر سیل در بافت اطراف رودخانه چشمه­کیله، از نرم‌افزار شبیه‌سازی جریان­رودخانه (HEC_GEORAS) استفاده گردید، که بر این اساس سه پهنه خطر سیل تعیین گردید. ساختار الگوی پیشنهادی و الگوریتم‌های ارزیابی آن، بر مبنای یک مدل‌سازی آماری در محیط نرم‌افزار جی‌آی‌اس می‌باشد، که به‌صورت دقیق بافت­شهری پیرامون رودخانه را بر­اساس شدت­خطر، پهنه‌بندی کرده و نقاط آسیب‌پذیر را به‌صورت دقیق مشخص می‌نماید. الگوی­پیشنهادی، روش­های رایج­کنونی در محدود‌شدن پهنه‌های اطراف رودخانه به دودسته‌ی درون و بیرون حریم­رودخانه کنار گذاشته و با ­توجه به­میزان شدت خطر هر عارضه­شهری اعم از معابر یا ابنیه مستقر در آن را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. نتایج تحقیق نشان‌ داد حریم ­موجود با پهنه‌بندی ناشی از مدل‌سازی تناسب ندارد. از­طرف­دیگر، بررسی تاریخی سیلاب­های گذشته، بیانگر تشابه محدوده­های آسیب­دیده با خروجی نرم­افزار است. در تمامی پهنه­ها بیشترین آسیب­پذیری به علت عدم­وجود شبکۀ هدایت آب­های­سطحی، ساخت­و­ساز غیراستاندارد ابنیه و محدودیت­های شبکۀ ­معابر است که برشدت بحران درزمان بروز حادثه می­افزایند. وجود قطعه زمین­های درشت­دانه در­تمامی پهنه­ها نیز نقطۀ قوت مشترک تمام آنهاست که فرصتی برای اصلاح بافت در آینده را فراهم می­آورد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explaining the Pattern of Physical Resilience Measurement in River-centered city Against the Impact of Floods (Case study: Tonekabon City)

نویسندگان [English]

  • marzieh ebrahimipour 1
  • keramatollah ziari 2
  • Daryosh Ardalan 3
1 PhD in Urban Planning, Islamic Azad University of Qazvin, Qazvin, Iran
2 Professor, Faculty of Geography, University of Tehran
چکیده [English]

Flood is one of the most destructive natural hazards. Despite advances in engineering over the last century, different cities around the world are affected by floods every year. Today, human beings have not been able to completely control this natural phenomenon. For this reason, mankind is looking for a solution that can reduce the risks of flooding and increase its stability; this is called resilience today.
The purpose of this study is to Explanation a model for measuring physical resilience against floods so that this model can improve physical performance over time. The present study is applied-descriptive in terms of purpose and in terms of method, it is descriptive-analytical.
The statistical population of the study is urban affairs experts (Tonekabon District Water Authority, municipality, governorate, environment office).
Then, content validity analysis (CVR) was used to identify the necessary variables and indicators. Flow simulation software (HEC_GEORAS) was also used to map the flood risk in the fabric around the Cheshmeh Kileh River.
The structure of the proposed model and its evaluation algorithms are based on a statistical modeling in GIS software, which precisely maps the urban fabric around the river based on the risk intensity. They also specify the vulnerable points according to the ability of the variables to be deployed in each zone.
This model rejects the current method by which the zones around the river are divided into two groups inside and outside the river privacy. In this model, each urban feature, whether road or building, is evaluated according to the severity of the hazard.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Physical resilience
  • Urban Fabric zoning
  • flood
  • Cheshmeh Kileh river
  1. ابراهیمی­پور، مرضیه. و زیاری، کرامت اله. (1399). تبیین راهبردهای افزایش تاب‌آوری کالبدی در برابر سیلاب مطالعۀ موردی: رودخانۀ چشمه­کیله شهر تنکابن، تهران، نشریه شهر پایدار، 3 (1)، ­بازیابی شده در تاریخ 4/4/1399 از http://www.jscity.ir/article html
  2. احمدزاده، حسن.، سعیدآبادی، رشید.، و نوری، الهه. (1394). بررسی و پهنه­بندی مناطق مستعد به وقوع سیل با تاکید بر سیلاب­های شهری مطالعۀ موردی: شهرماکو، مجلۀ هیدرومورفولوژی، 1 (2): 1-24.
  3. اداره آب شهرستان تنکابن (1397-1398). اطلاعات و آمار سالیانه سیل و دوره بازگشت سیلاب، تنکابن.
  4. افشاری، محمدرضا. و پورکی، هاله. (1391). برآورد رواناب سطحی شهر رشت (مطالعۀ موردی خیابان شهید قلیپور تا فلکه یخسازی، فصلنامۀ فضای جغرافیایی، 12(37) :121-140.
  5. بهرامی، فرشاد.، آل هاشمی، آیدا.، متدین، حشمت‌اله. (1398). رودخانه­های شهری و تفکر تا تاب­آوری در برابر آشوب سیل؛ برنامه­ریزی تاب­آور رودخانۀ کن. مجلۀ منظر، 47: 6-73.
  6. تقیلو، علی اکبر، مفرح بناب، مجتبی.، مجنونی توتاخانه، علی. و آفتاب، احمد. (1398). تحلیل وضعیت تاب­آوری شاخص­های کالبدی مساکن شهر تبریز در برابر حوادث غیرمترقبه، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دانشگاه گلستان، 9 (33): 31-48.
  7. حاجی زاده، ابراهیم. و اصغری، محمد. (1394). روش ها و تحلیل‌های آماری با نگاه به روش تحقیق در علوم زیستی و بهداشتی، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
  8. رمضا­­ن­زاده لسبوئی، مهدی. و بدری، علی. (1393). تبیین ساختارها اجتماعی - اقتصادی تاب­آوری جوامع محلی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب مطالعۀ موردی: حوضه­های گردشگری چشمه کیله تنکابن و سردآبرود کلاردشت، فصلنامه انجمن جغرافیای ایران، 12 (40): 109-131.
  9. سازمان مدیریت بحران (2019). اخبار. بازیابی شده در تاریخ 3 اردیبهشت 1398 ازir/portal/homa/news
  10. صفاری، امیر.، ساسان­پور، فرزانه.، موسی­وند، جعفر. (1390). ارزیابی آسیب­پذیری مناطق شهری در برابر خطر سیل با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و منطق فازی مطالعه موردی :منطقۀ 3تهران، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 17 (20): 150-129.
  11. فرزاد بهتاش، محمدرضا.، کی­نژاد. محمدعلی. پیربابایی، ممحمدتقی. و عسگری، علی (1390). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز، نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، پاییز1392، 18 (3): 33-42.
  12. قدیری، محمود.، رکن­الدین، ععبدالرضا.، شایان، سیاوش. و پرهیزکار، اکبر. (1391). تبیین تمرکز اجتماعی-فضایی آسیب­پذیری شهر تهران در برابر زلزله، مجله برنامه­ریزی و آمایش فضا، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، 16 (3): 31-54.
  13. قنبرزاده، هادی.، بهنیافر، ابوالفضل.، ثروتی، محمدرضا.، موسوی، مهدی. و نورمحمدی، علی محمد. (1394). نقش متغیرهای ژئومورفیکی رودخانه­ای در مخاطرات سیلاب شهرهای کوهستانی (مطالعۀ موردی: شهر طرقبه،استان خراسان رضوی)؛ فصلنامه آمایش محیط، زمستان1394، دوره 8، شماره31، صص. 98-77.
  14. لقایی، حسنعلی، میرزائی، فریبا. و کرباسی، عبدالرضا. (1388). طراحی تفرج‌گاهی نواحی رود کناری در محیط کلان شهرها، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
  15. محمودزاده، حسن.، امامی­کیا، وحید. و رسولی، علی اکبر. (1394). ریز پهنه‌بندی خطر سیلاب در محدوده شهر تبریز با استفاده از روش AHP، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 30 (1) : 180-167.
  16. میرزاعلی، محمد.، نظری، عبدالحمید. و اونق، مجید. (1397). سنجش ابعاد کالبدی تاب­آوری جوامع روستایی در مواجهه با سیل مطالعۀ موردی: حوضۀ آبخیز گرگانرود، نشریه برنامه ریزی توسعه کالبدی، 7 (11): 111-133.
  17. نظم­فر، حسین. و پاشازاده، اصغر. (1397). ارزیابی تاب‌آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی نمونۀ مورد مطالعه: شهر اردبیل، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دانشگاه گلستان، 8 (27) : 101-116.
  18. Abdulkareem, M. and Elkadi, H. (2018). From engineering to evolutionary, an overarching approach in identifying the resilience of urban design to flood", International Journal of Disaster Risk Reduction, 791: 2-30.
  19. Adeniyi, O., Perera, S. and Ginige, K. (2018). Built environment flood resilience capability maturity model, Procedia Engineering 212 (2018) 776–783, Available online at www.sciencedirect.com
  20. Allen, C.R., Birge, H.E., Bartelt-Hunt, S., Bevans, R.A., Burnett, J.L., Cosens, B.A. and Uden, D.R. (2016). Avoiding decline: Fostering resilience and sustainability in midsize cities. Sustainability (Switzerland), 8(9). doi: 10.3390/su8090844
  21. Bertilsson, L., Wiklund, K., de Moura Tebaldi, I., Rezende, O.M., Veról, A.P. and Miguez, M.G. (2018). Urban flood resilience – a multi-criteria index to integrate flood resilience into urban planning, Journal of 573 (76): 970-982.
  22. Cutter, S.L., Barnes, L., Berry, , Burton, Ch., Evans, E., Tate, E. and  Webb, J. (2008). A place-based model for understanding community resilience to natural disasters, Global Environmental change, 1 (3): 598-606.
  23. Cutter, S., Burton, Ch. and Emrich, Ch., (2010(. Disaster resilience indicators for benchmarking baseline conditions. Journal of Homeland Security and Emergency Management, 7 (1):1-22.
  24. Cutter, S.L., Barnes, L., Berry, , Burton, Ch., Evans, E., Tate, E., and Webb, J. (2008-a). Community and regional resilience: perspectives from hazards, disasters and emergency management, CARRI Research Report.1, Hazards and Vulnerability Research Institute, Department of Geography, University of South Carolina, Columbia, 1-33. Retrieved 2020, Jun. 24, from https://s31207.pcdn.co/wp-content/uploads/2019/09/Perspectives-from-Hazards-Disasters-and-Emergency-Management_9-25-08.pdf
  25. Ek, K., Goytia, Pettersson, M. and Spegel, E. (2016). Analysing and evaluating flood risk governance in Sweden - Adaptation to Climate Change?, STAR-FLOOD Consortium, Utrecht, The Netherlands. [online] URL: http://www.starflood.eu/documents/2016/03/wp3-sw-final-webversion.pdf
  26. Folke, C. (2006). Resilience: the emergence of a perspective for social–ecological systems analyses, Global environmental change, 16 (3): 253-267.
  27. Folke, C., Carpenter, , Walker, B., Scheffer, M., Terry. Ch. and Rockstrom. J. (2010). Resilience thinking: integrating resilience, adaptability and transformability. Ecology and Society, 15 (4): 1-9.
  28. Hegger, D.L.T., Driessen, P.P.J. Dieperink, C., Wiering, M., Raadgever, G.T. & Van Rijswick, H.F.M.W. (2014). Assessing stability and dynamics in flood risk governance: an empirically illustrated research approach. Water Resources Management28:4127-4142.
  29. Hegger, D.L.T., C. Green, P.P.J. Driessen, M.H.N. Bakker, C. Dieperink, A.Crabbé, K. Deketelaere, B. Delvaux, C. Suykens, J. C. Beyers, M. Fournier, C. Larrue, C. Manson, W. Van Doorn-Hoekveld, H. F. M. W. Van Rijswick, Z. W. Kundzewicz, & Goytia Casermeiro, S. (2013). Flood risk management in Europe: similarities and differences between the STAR-FLOOD consortium countries. STAR-FLOOD Consortium, Utrecht, The Netherlands.
  30. Kaufmann, M.,W. van Doorn-Hoekveld, H.K. Gilissen, & van Rijswick, M. (2016). Analysing and evaluating flood risk governance in the Netherlands. Drowning in safety?. STAR-FLOOD Consortium, Utrecht, The Netherlands.
  31. Liao, K. H. (2014). From flood control to flood adaptation: a case study onthe lower green river valley and the city of Kent in King County, Washington. Natural Hazards, 71 (1): 723-750.
  32. Mayunga, J. S. (2007). Understanding and applying the concept of community disaster resilience: a capital-based approach, A draft working paper prepared for the summer academy for social vulnerability and resilience building, Munich, Germany,1-26. Retrieved 2020, Jun. 24, from https://www.ucursos.cl/usuario/3b514b53bcb4025aaf9a6781047e4a66/mi_blog/r/11._Joseph_S._Mayunga.pdf
  33. Mitchell, T. & Harris, K. (2012). Resilience: a risk management approach, background note, 1-7. Retrieved 2020, Jun. 24, from https://www.sistemaprotezionecivile.it/allegati/1470_Resilience-_A_risk_manag_approach.pdf
  34. Moberg, F. & Simonsen, H. S. (2011). What is Resilience? An introduction to social-ecological research. Stockholm: Stockholm Resilience Centre, 1-20. Retrieved 2020, Jun. 24, from stockholmresilience.su.se
  35. Nilsson, M.(2004). Research and advice on strategic environmental assessment, Stockholm Environmental Institute , 23 (1) : 91-123
  36. Renald, A., Tjiptoherijanto, P., Suganda, E. & Djakapermana, R. D. (2015). Toward resilient and sustainable city adaptation model for flood disaster prone city: case study of Jakarta Capital Region, CITIES, 227 (43): 334-340.
  37. Zhou, H., Wang, J., Wan, J. & Jia, H. (2014). Resilience to natural hazards: a geographic perspective. Nat. Hazards, 31 (1): 21-41.
  38. Wohl, E. E. (2000). Inland Flood Hazard, Human, Riparian and Aquatic Communities, Cambridge University Press, Retrieved 2020, Jun. 24, from https://books.google.com