واکاوی نواحی شهری از منظر مؤلفه‌های تاب‌آوری مطالعه موردی: نواحی منطقه 11 کلان‌شهر تهران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تخصصی جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران

3 استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد ملایر، دانشگاه آزاد اسلامی، ملایر، ایران

10.30488/gps.2022.337408.3522

چکیده

مخاطرات طبیعی و انسانی به دنبال گسترش شهرنشینی و جمعیت روزافزون این مناطق، منجر به افزایش آسیب‌پذیری مناطق شهری گردیده است. از همین رو، تاب‌آوری مناطق شهری به‌خصوص مراکز ویژه، حیاتی و حساس از اهمیت دوچندانی برخوردار شده است. درواقع، این مراکز در حکم شریان‌های مهم بدنه هر سرزمین محسوب می‌شوند. رویکرد تاب‌آوری به‌عنوان یکی از روندهای نوین در مدیریت شهری، می‌تواند گام مؤثری در جهت ارتقاء شهرها و مراکز حیاتی آن بردارد. از چالش‌های مدیریتی منطقه 11 تهران، تاب‌آوری مراکز حیاتی و حساس است که در صورت عدم پرداخت منجر به اختلال در ساختار جامعه می‌شود. در همین راستا، هدف پژوهش حاضر شناسایی مؤلفه‌ها و شاخص‌های تاب‌آوری، رتبه‌بندی آن‌ها به لحاظ اهمیت و درنهایت، اولویت‌بندی نواحی منطقه است. روش تحقیق پژوهش توصیفی – تحلیلی است و برای شناسایی عوامل اصلی ادبیات پژوهش و مبانی نظری موردبررسی قرار گرفت. درنهایت معیارهای اصلی مطابق با نظرات صاحب‌نظران امر استخراج گردید. جامعه آماری پژوهش شامل متخصصان و خبرگان جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری با توجه به زمینه تخصصی تحقیق است که به‌صورت در دسترس 20 نفر انتخاب‌شده است. سپس برای تحلیل، رتبه‌بندی مؤلفه‌ها و اولویت‌بندی نواحی، از روش سوارا و واسپاس بهره گرفته شد. درنهایت، یافته‌های حاصل از تحلیل داده‌ها، نشان‌دهنده آن است که مؤلفه‌های کالبدی-محیطی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی-مدیریتی به ترتیب دارای بیشترین اهمیت در تحقق تاب‌آوری شهری هستند. همچنین، مابین نواحی 4 گانه منطقه 11 تهران به لحاظ برخورداری از مؤلفه‌های تاب‌آوری شهری، ناحیه دو با کسب امتیاز 23.2 در وضعیت بهتری نسبت به سایر نواحی قرار دارد. از طرفی، ناحیه چهار با کسب امتیاز 22.22 دارای بدترین وضعیت به لحاظ برخورداری از مؤلفه‌ها است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Urban Areas from the perspective of Resilience Components Case Study: Areas of District 11 of Tehran Metropolitan

نویسندگان [English]

  • Hamidreza Amani 1
  • bakhtyar ezatpanah 2
  • Majid Shams 3
1 Department of Geography and urban planning, Oloum & tahghighat branch, Islamic azad university, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Department of Geography and urban planning, Marand branch, Islamic azad university, Marand,Iran
3 Professor of Department of Geography and urban planning, Malayer branch, Islamic azad university, Malayer, Iran
چکیده [English]

Extended Abstract
Introduction
Urban areas where half the world's population lives are prone to multiple disasters. Today, globally, there are dramatic changes in attitudes toward unforeseen events; so, the prevailing view has shifted from focusing solely on reducing vulnerability to increasing resilience to disasters. According to this view, risk reduction programs should seek to create and strengthen the characteristics of resilient communities and also pay attention to the concept of resilience in the accident management chain. Going from the physical to resilience perspective, the need for a comprehensive, holistic framework and system that combines different aspects of the city with less visible but effective aspects (human behavior) creates economic, social, physical, and institutional dimensions for the issue of resilience. Moreover, special and sensitive urban centers are among the areas that are considered as vital arteries due to the complex structure of urban life and the dependence of urban society on them, and as a result, the issue of their vulnerability and resilience is very important. Because any failure in it leads to many problems for urban society, reduces the quality of life, and ultimately fails in development goals. One of the challenges of urban management in the District 11 of ​​Tehran is the resilience of special, vital and sensitive centers. Therefore, it is necessary to take steps to achieve resilience in the region and these important centers based on components and indicators of resilience and respond properly to the needs of citizens to protect the region from possible crises and its vulnerability. In order to achieve development and reduction of sustainability. Accordingly, and considering the necessity of the subject, the present study seeks to identify the components and indicators of resilience, rank them and finally, prioritize the areas of Tehran's District 11 in terms of having components and indicators. Therefore, the main research question is as follows:
- What is the current situation of vital and sensitive special centers in the District 11 of Tehran in terms of resilience indicators?
 
Methodology
The present research is in the field of descriptive-analytical study in terms of content and method and applied in terms of purpose. Field and library methods have been used to collect and prepare the required information. The statistical population of this study includes a group of experts and experts in the field of geography and urban planning that available methods selected 20 people. Indices were distributed among the statistical sample in a questionnaire, which had a five-point Likert scale. Formal validity was used to assess the validity of the questionnaire, and the reliability estimate was calculated with Cronbach's alpha. The obtained alpha coefficient is equal to 0.832, which indicates good internal cohesion and high reliability. The SWARA multi-criteria weighting method was employed to analyze the obtained information and evaluate the degree of importance of each indicator. Also, WASPAS method has been exerted to determine the extent of benefit of each area of the study area.
 
Results and discussion
According to the data analysis, the most important physical-environmental components with a final coefficient of 0.5551, social with a coefficient of 0.2523, economic with a coefficient of 0.1262, and institutional-managerial with a coefficient of 0.064, respectively. The above studies show that focusing on the components by considering their priority will lead to the realization of resilience in the study area. Because by looking at the results, we will find that the effect of these components (either directly or indirectly) has a significant role in determining the status of the study area in terms of resilience. The status of the four areas of District 11 of Tehran among the components studied in the present study shows that area 2, with a total score of 23.2, is in the first place, and it can be acknowledged that this area is in a better position than other areas in terms of resilience indicators. Following, area 3, with a score of 67.22, is in the second rank, and area 1 with a score of 22.35 and area 4 with a score of 22.22 are in the third and fourth ranks. As the results of the WASPAS method show, the scores of the regions are close to each other. In general, all the areas have almost the same situation, and their differences are insignificant.
 
Conclusion
Natural and human hazards are one of the serious and worrying challenges that today's cities face in pursuing population expansion and urban boundaries more than ever before. In such a world, urban areas are the winners who, by carefully identifying and analyzing their current situation, take steps to achieve the most resilience, which is one of the new 
approaches in urban management. Accordingly, the present study sought to identify the components and indicators of urban resilience, rank them and finally, prioritize areas in the District 11 of Tehran in terms of urban resilience components. In this regard, with library studies, four components and 13 indicators were identified. In the following steps, using experts' opinions and experts, the components and indicators were ranked, and finally, the areas were prioritized using SWARA and WASPAS methods. As the analysis of the findings showed, it is necessary that in the first place, the relevant authorities review and reform the existing management structures in order to achieve resilience components with emphasis on the physical-environmental dimension, which has the highest score in terms of importance among professionals, in area 4 of District 11 (according to the lowest score). This indicates the need to establish integrated management of 
institutions in the region and at the national level. Therefore, according to the issues and research findings, it can be said that in order to improve the resilience of District 11 of Tehran, which is one of the most important districts of the city and the country, it is essential to establish the basis for the realization of physical-environmental, social, economic and institutional-managerial components.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resilience
  • urban areas
  • Tehran metropolitan area 11
  • SWARA
  • WASPAS
  1. بخشی شادمهری، فاطمه؛ زرقانی، هادی و خوارزمی، علی. (1395). تحلیل ملاحظات پدافند غیرعامل در زیرساخت‌های شهری با تأکید بر زیرساخت آب. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، دوره 3، شماره 1، صص. 64-57.
  2. بهتاش، محمدرضا فرزام؛ کی نژاد، محمدعلی؛ پیربابایی، محمدتقی و عسگری، علی. (1392). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز. نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، دوره 18، شماره 3، صص. 42-33.
  3. جلالیان، اسحاق. (1397). ارزیابی تاب‌آوری ساختاری-طبیعی کاربری اراضی شهری مطالعه موردی: منطقه 4 کلان‌شهر تهران. فصلنامه شهر پایدار، دوره 1، شماره 4، صص. 123-109.
  4. دفتر سازمان ملل متحد، دفتر کاهش مخاطرات. (1394). چارچوب سند سندای برای کاهش خطر 2015-2030، عباس استادتقی‌زاده، مصطفی محقق، کیوان کریم‌لو، تهران: سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران.
  5. سازمان پدافند غیرعامل کشور. (1394). دستورالعمل عمومی سطح‌بندی مراکز ثقل، بازنگری و اصلاح: مشاور ریاست محترم سازمان مهندس عبدالحسین خسروپور.
  6. ساسان پور، فرزانه؛ آهنگری، نوید و حاجی نژاد، صادق. (1396). ارزیابی تاب‌آوری منطقه 12 کلان‌شهر تهران در برابر مخاطرات طبیعی. نشریه تحلیل فضایی محیطی، سال چهارم، شماره 3، صص 98-85.
  7. سلمانی، محمد؛ کاظمی ثانی عطاءالله، نسرین؛ بدری، سیدعلی و مطوف، شریف. (1394). ارزیابی رویکرد تاب‌آوری جامعه در برابر مخاطرات طبیعی (موردمطالعه: شهرستان دماوند). نشریه دانش مخاطرات، دوره 2، شماره 4، صص 409-393.
  8. شریف نیا، فاطمه. (1397). تبیین و ارائه الگوی تاب‌آوری شهری در برابر زلزله (موردمطالعه: شهر تهران). رساله دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، به راهنمایی سعید زنگنه شهرکی، دانشگاه تهران پردیس البرز.
  9. شکری فیروزجاه، پری. (1397). سنجش میزان تاب‌آوری شهرها در برابر مخاطرات طبیعی (مطالعه موردی: شهر بابل). فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، دوره 13، شماره 3(پیاپی 44)، صص 678-633.
  10. صالح نسب، ابوذر؛ کلانتری خلیل‌آباد، حسین و پیوسته گر، یعقوب. (1397). شناسایی و ارزیابی تهدیدات در زیرساخت‌های حیاتی شهرها با رویکرد دفاع غیرعامل (نمونه موردی: منطقه 6 شهر تهران). فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، دوره 9، شماره 32، صص 114-99.
  11. عباسی گوجانی، داوود؛ خادم الحسینی، احمد؛ مدیری، مهدی؛ صابری، حمید و گندمکار، امیر. (1398). تحلیل پیشران‌های تبیین‌کننده تاب‌آوری شهری در کلان‌شهر مشهد. فصلنامه جغرافیای اجتماعی شهری، دوره 6، شماره 1، صص 122-109.
  12. عزیزی دانالو، سمانه و مجتبی زاده خانقاهی، حسین. (1399). ارائه مدل توزیع عادلانه خدمات شهری مبتنی بر عدالت اجتماعی مطالعه موردی: منطقه 11 شهر تهران. فصلنامه شهر پایدار، دوره 3، شماره 4، صص 90-75.
  13. فتاحی واجاری، فروغ؛ سرور، رحیم و استعلاجی، علیرضا. (1399). رتبه‌بندی نواحی منطقه 15 تهران بر اساس مؤلفه‌های تاب‌آوری. نگرش های نو در جغرافیای انسانی، سال 12، شماره 2 (پیاپی 46)، صص. 437-425.
  14. فرجی، امین و صحنه، فریبا. (1400). تحلیل فضایی و پهنه‌بندی تاب‌آوری شهری مطالعه موردی: شهر آق‌قلا، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دوره 11، پیاپی 42، صص. 125-107
  15. کاظمیان، غلامرضا؛ باقری، هانیه و شجاعی، مرضیه. (1393). بررسی میزان حمایت از مفهوم تاب‌آوری شهری در قوانین شهری ایران. اولین کنفرانس ملی شهرسازی، مدیریت شهری و توسعه پایدار، 1393، تهران، صص 17-1.
  16. کتابچی، عماد و رسائی پور، مریم. (1397). تاب‌آوری شهری: ارائه مدلی مفهومی از برنامه‌ریزی و مدیریت شهری. فصلنامه معماری شناسی، دوره 1، شماره 1، صص. 10-1.
  17. محمودزاده، حسن و هریسچیان، مهدی. (1397). سنجش و اولویت‌بندی شاخص‌های تاب‌آوری با روش ترکیبی معادلات ساختاری و تحلیل چند متغیره فازی مطالعه موردی: منطقه یک کلان‌شهر تبریز. نشریه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 9، شماره پیاپی 34، صص 74-59.
  18. مهرنژاد، پیمان و خورسندی، محمد (1399) ارائه الگوی شبکه ایمن معابر بر اساس اصول پدافند غیرعامل، در راستای ارتقای تاب‌آوری شهر در برابر بحران‌های انسان‌ساخت مطالعه موردی: منطقه 12 شهر تهران، دو فصلنامه مدیریت بحران، دوره 9، شماره 9، 46-35.
  19. نصراللهی، اعظم؛ مؤمنی، مهدی؛ صابری، حمید و احمدی، فرشته. (1400). ارزیابی تاب‌آوری و مؤلفه‌های آن در برابر مخاطرات طبیعی مطالعه موردی: شهر ایلام. فصلنامه شهر پایدار، دوره 4، شماره 1، صص. 123-105.
  20. نظام فر، حسین و پاشازاده، اصغر. (1397). ارزیابی تاب‌آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی مطالعه موردی شهر اردبیل. مجله آمایش جغرافیایی فضا، سال 8، شماره 27، صص. 116-101.
  21. Abbasi Gojani, D., Khadem Al-Husseini, A., Modiri, M., Saberi, H., & Gandamkar, A. (2019). Analysis of the propellants explaining urban resilience in the metropolis of Mashhad. Journal of Urban Social Geography, Vol.6, No1, pp. 122-109. [in Persian].
  22. Azizi Danalo, S., & Mojtaba Zadeh Khaneghahi, H. (2020). Presenting a model of fair distribution of urban services based on social justice Case study: District 11 of Tehran, Journal of Sustainable City, Vol.3, No.4, pp. 75-90. [in Persian].
  23. Behtash, M. R., Ki Nejad, F., Pir Babaei, M. A., Asgari, Moh. T. (2013). Evaluation and analysis of dimensions and components of Tabriz metropolitan area. Journal of Fine Arts - Architecture and Urban Planning, Vol.18, No.3, pp. 42-33. [in Persian].
  24. Faraji, A., & Sahneh, F. (1400). Spatial analysis and zoning of urban resilience Case study: Aq Qala city, Geographical planning of space quarterly journal, Vol.11, 42, pp. 125-107. [in Persian].
  25. Fattahi Vajari, F., Server, R., & Estalaji, A. (2020). Ranking of areas in Tehran's 15th district based on resilience components, new attitudes in human geography in the twelfth year. No. 2 (46 in a row), pp. 437-425. [in Persian].
  26. Jalalian, I. (2019). Evaluation of structural-natural resilience of urban land use Case study: District 4 of Tehran metropolis, Journal of Sustainable City, Vol.1, No.4, pp. 109-123. [in Persian].
  27. Kärrholm, M., Nylund, K., & Fuente, P. (2014). Spatial Resilience and Urban Planning: Addressing the Interdependence of Urban Retail Areas. Cities, Vol.36, pp. 121-130.
  28. Kazemian, Gh., Bagheri, H., & Shojaei, M. (2014). A Study of Support for the Concept of Urban Resilience in Iranian Urban Law, First National Conference on Urban Planning. Urban Management and Sustainable Development, 2014, Tehran, pp. 1-17. [in Persian].
  29. Ketabchi, E., & Rasaeipour, M. (2018). Urban Resilience: Presenting a Conceptual Model of Urban Planning and Management. Journal of Architecture, Vol.1, No.1, pp.1-10. [in Persian]
  30. Mahmoudzadeh, H., & Harischian, M., (2018). Measurement and Prioritization of Resilience Indices by Combined Structural Equations and Fuzzy Multivariate Analysis (Case Study: Tabriz Metropolis Region 1). Journal of Urban Research and Planning, Vol.9, No.34, pp. 74-59. [in Persian].
  31. Mehrnejad, P., & Khorsandi, M. (2021). Presenting the model of safe road network based on the principles of passive defense, in order to improve the city against human crises Case study: District 12 of Tehran. Crisis Management, Vol.9, No. 9, 46-35. [in Persian]
  32. Mitchell, T., & Harris, K. (2012). Resilience: A Risk Management Approach. background note, pp.1-9.
  33. Nasrollah, A., Momeni, M., Saberi, H., & Ahmadi, F. (2021). Assessing resilience and its components against natural hazards Case study: Ilam city. Journal of Sustainable City, Vol.4, No.1, pp. 105-123. [in Persian]
  34. Nezamfar, H., & Pashazadeh, A. (2018). Evaluation of urban resilience against natural hazards Case study of Ardabil city, Geographical planning of space quarterly journal, Vol.8, No.27, pp. 116-101. [in Persian]
  35. Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., & Pfefferbaum, L. (2008). Community Resilience as a Metaphor, Theory, Set of Capacities, and Strategy for Disaster Readiness. Am J Community Psychol, Vol.41, pp. 127-150.
  36. Passive Defense Organization of the country. (2015). General instructions for grading the centers of gravity, revision and correction: Advisor to the esteemed head of the organization, Engineer Abdolhossein Khosropour. [in Persian].
  37. Rehak, D. (2020). Assessing and Strengthening Organisational Resilience in A Critical Infrastructure System: Case Study of the Slovak Republic, Journal of Safety Science, Vol.123, No.123, pp. 1-9.
  38. Rehak, D., Senovsky, P., & Slivkova, S. (2018). Resilience of Critical Infrastructure Elements and Its Main Factors. Systems Journal, Vol.6, No.21, pp. 1-13.
  39. Rehak, D. (2020). Assessing and Strengthening Organisational Resilience in A Critical Infrastructure System: Case Study of the Slovak Republic. Journal of Safety Science, Vol.123, No.123, pp. 1-9.
  40. Rose, A., & Liao, S. (2005). Modeling Regional Economic Resilience to Disasters: A Computable General Equilibrium Analysis of Water Service Disruptions. Journal of Regional Science, Vol.45, No.1, pp. 75-112.
  41. Rose, A., & Liao, S. (2005). Modeling Regional Economic Resilience to Disasters: A Computable General Equilibrium Analysis of Water Service Disruptions. Journal of Regional Science, Vol.45, No.1, pp. 75-112.
  42. Saleh Nasab, A. D., Khalilabad Police Station, H., & Continuator, Y. (2018). Identification and evaluation of threats in the vital infrastructure of cities with a passive defense approach (Case study: District 6 of Tehran), Journal of Urban Research and Planning, Vol.9, No.32, pp. 114-99. [in Persian].
  43. Salmani, M., Kazemi Thani Ataullah, N., Badri, S. A., & Matov, Sh. (2015). Evaluation of community resilience approach against natural hazards (case study: Damavand city), Journal of Danger Knowledge, Vol. 2, No.4, pp. 393-409. [in Persian]
  44. Sasanpour, F., Blacksmithing, N., & Hajinejad, S. (2017). Assessing the resilience of Tehran metropolitan area 12 against natural hazards. Journal of Environmental Spatial Analysis, Vol.50, No. 3, pp. 98-85. [in Persian]
  45. Shadmehri, F., Zarghani, H., & Kharazmi, A. (2016). Analysis of passive defense considerations in urban infrastructure with emphasis on water infrastructure. Journal of Geographical Research, Vol.3, No.1, pp. 64-57. [in Persian]
  46. Sharifnia, F. (2018). Explaining and presenting the model of urban resilience against earthquakes (Case study: Tehran), PhD thesis in geography and urban planning. under the guidance of Saeed Zanganeh Shahraki, University of Tehran, Alborz Campus. [in Persian].
  47. Shokri Firoozjah, P. (2018). Measuring the resilience of cities against natural hazards (Case study: the city of Babol). Journal of Human Settlement Planning Studies, Vol.13, No.3 (44), pp. 678-633. [in Persian].
  48. Suarez M., Baggethun E.G., Benayas J., & Tilbury U. (2016). Towards an Urban Resilience Index: A Case Study in 50 Spanish Cities. Sustainability, Vol.8, pp.7-14.
  49. United Nations Office, Office of Risk Reduction. (2015). Document Framework for the Risk Reduction Document 2015-2030, Abbas Estadaghizadeh, Mostafa Mohaghegh, Keyvan Karimlou, Tehran: Tehran Crisis Prevention and Management Organization. [in Persian].